* ( مِنْهُمْ ) * از يهودان يا منافقان * ( فاسِقُونَ ) * خارجند از دايرهء ايمان و يا متمردند در نفاق خود وصف ايشان بفسق با آنكه كفر ابلغ است در باب ذم به جهت آن است كه تا مفيد اين معنى باشد كه ايشان خارجند از امر خدا و اين معنى در وصف ايشان بكفر ظاهر نميشود و يا به جهت آنكه فاسق در كفر متمرد است پس معنى چنين باشد كه ( انهم فاسقون فى كفرهم فاسقون خارجون الى التمرد فيه ) پس از شدت خصومت و عداوت يهود نسبت باهل اسلام خبر ميدهد كه * ( لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ ) * هر آينه يا بى تو سختترين مردمان را * ( عَداوَةً ) * از روى دشمنى * ( لِلَّذِينَ آمَنُوا ) * به آنان كه گرويده‌اند * ( الْيَهُودَ ) * جهودان را * ( الَّذِينَ أَشْرَكُوا ) * و آنان كه شرك آورده‌اند يعنى جهودان و مشركان بدترين دشمنانند مر مؤمنان را و بدين سبب در مخالفت اهل اسلام موافقت دارند و سبب عداوت ايشان با مؤمنان شكيمت و تضاعف كفر ايشان است و انهماك ايشان در اتباع هوا و ركون ايشان از تحقيق و تمرد ايشان بر تكذيب انبيا و معادات نمودن با ايشان ابو هريره از رسول ( ص ) روايت كرده كه هيچ دو جهود نباشند كه با يك مسلمان حاضر شوند مگر كه قصد كشتن او كنند و مشركان نيز چنين اند * ( وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ ) * و هر آينه مييابى نزديكترين مردمان * ( مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا ) * از روى دوستى مر آن كسانى را كه گرويده‌اند * ( الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ) * آنان را كه ميگويند ما ترسايانيم به جهت لين ورقة قلوب ايشان و قلت حرص ايشان بر دنيا و كثرت اهتمام ايشان بعلم و عمل بر خلاف يهودان و مشركان و بدين سبب با اهل شرك استظهار نميجويند و اليه اشار بقوله * ( ذلِكَ ) * يعنى آن قرب مردة * ( بِأَنَّ مِنْهُمْ ) * بسبب آنست كه بعضى از ايشان * ( قِسِّيسِينَ ) * دانايان راستگويند * ( وَرُهْباناً ) * و عابدان صومعه نشين * ( وَأَنَّهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ) * و بسبب آنكه گردن كشى نميكنند از قبول حق در حين استماع و فهميدن آن و يا متواضعند و تكبر نميكنند مانند يهود و در اين دليل است بر آنكه تواضع و اقبال بر علم و عمل و اعراض از شهوات محمود است و اگر چه در كافر باشد علما گفته‌اند كه مراد از از آنها كه قرب مودة با مؤمنان داشته‌اند نجاشى بود و اصحاب او چه از نصارى جمعى هستند كه از قتل مسلمانان و تخريب بلاد و هدم مساجد ايشان كم از يهود نيستند اما نصارى حبشه كه قرآن از جعفر بن ابى طالب استماع كردند بمسلمانى مايل شدند و اغلب ايشان ايمان آوردند و نزد بعضى آن است كه چون جعفر عليه السّلام از ديار حبشه مراجعت نمود نجاشى هفتاد تن را از علماى خود به خدمت حضرت مصطفى