* ( الْقِرَدَةَ ) * و ساخته از ايشان بوزينه گان يعنى مسخ كرده ايشان را به آن صورت چنان كه اصحاب سبت را * ( وَالْخَنازِيرَ ) * و خوكان چنان كه منكران مائدهء عيسى را و والبى از ابن عباس نقل كرده كه اين هر دو مسخ در اصحاب سبت بوده به اين وجه كه جوانان ايشان بقرده مسخ شدند و پيران ايشان بخنازير * ( وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ ) * عطف است بر صله من يعنى و آن كس را كه پرستيد طاغوت را مراد گوساله است يا كعب بن الاشرف يعنى يا آن كس را كه در معصيت فرمان بردارى آنها را كرده‌اند و يا كاهنان * ( أُولئِكَ ) * آن ملعونان * ( شَرٌّ مَكاناً ) * بدترند از روى مكان اسناد ( شر به مكان ) جهت آن است كه ابلغ است در دلالت كردن بر شرارت ايشان و گويند مكان بمعنى منصرف است يعنى محل بازگشت همهء ايشان بدتر از همه چيزى باشد * ( وَأَضَلُّ عَنْ ) * و گمراه ترند از * ( سَواءِ ) * ميانه * ( السَّبِيلِ ) * راه راست كه متوسط است ميان غلو نصارى و قدح يهود و مراد بهر دو صيغه تفضيل زيادة مطلقه است نه باضافهء بمؤمنين در شرارت و ضلال در خبر است كه چون اين آيه آمد مسلمانان زبان دراز كردند و جهودان را گفتند كه يا ( اخوان القردة و الخنازير ) ايشان رسوا شدند و از ابن جوابى نداشتند سر در پيش افكندند و دانستند كه اينقول راست است و حق تعالى آن را به پيغمبر خود اخبار نموده و بعد از آن در صفة منافقان ميفرمايد كه * ( وَإِذا جاءُوكُمْ ) * و چون بيايند شما را منافقان يهود يا عامه اهل نفاق * ( قالُوا آمَنَّا ) * گويند ايمان آورده‌ايم همچو شما * ( وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ ) * و حال آنكه در مىآيند بكفر * ( وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِه ) * و ايشان بيرون ميروند بكفر يعنى در وقت دخول و خروج كفر با ايشان است و آنچه از تو شنيده اند در ايشان اثر نميكند ذكر ضمير جهة تأكيد است و اين هر دو جمله حاليه‌اند از فاعل قالوا و قوله بالكفر و به هر دو حالند از فاعل دخلوا و خرجوا و لفظ قد اگر چه داخل شده براى تقريب ماضى به حال تا صحيح باشد كه حال واقع شود ليكن چون كه متضمن معنى توقع است مفيد اين معنى نيز هست كه امارهء نفاق بر ايشان لايح بود و رسول خدا ظن آن ميبرد و لهذا قال * ( وَاللَّه أَعْلَمُ ) * و خداى داناتر است * ( بِما كانُوا يَكْتُمُونَ ) * به آنچه هستند كه ميپوشند از كفر و نفاق و كينهء مسلمانان و در اين وعيد است مر ايشان را * ( وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ ) * و مىبينى بسيارى از ايشان يعنى يهودان يا منافقان