كه آن رد قول ايشان است كه قلوبنا غلف پس از صلهء قول ايشان باشد كه معطوفست بر مجرور فحينئذ عمل بر جار آن نتواند كرد * ( وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّه ) * عطف است بر * ( نَقْضِهِمْ ) * يعنى ديگر عقوبت و لعن ايشان بسبب كفر است به آنچه در كتاب ايشان است و يا به قرآن * ( وَقَتْلِهِمُ الأَنْبِياءَ ) * و ديگر بسبب كشتن ايشان پيغمبران را * ( بِغَيْرِ حَقٍّ ) * در حالتى كه آن قتل ملتبس است به غير حق يعنى ناحق و ناروا است * ( وَقَوْلِهِمْ ) * و ديگر بسبب گفتار ايشان كه * ( قُلُوبُنا غُلْفٌ ) * دلهاى ما اوعيهء علوم است يعنى از دانش پر شده و محتاج بعلم كس نيستيم يا قلوب ما در پوشش است و فهم آنچه محمد صلَّى اللَّه عليه و آله مىگويد نميكند * ( بَلْ ) * نه چنان است كه ايشان مىگويند بلكه * ( طَبَعَ اللَّه عَلَيْها ) * مهر نهاده است خدا بر دلهاى ايشان * ( بِكُفْرِهِمْ ) * به جهت كفر و جحود و عناد ايشان يعنى به جهت آن دلهاى ايشان را از دانش محجوب ساخته و مدد توفيق كه فرع استرشاد بنده است نه فرع عناد و جحود با وجود ظهور آيات بينه از ايشان باز گرفته * ( فَلا يُؤْمِنُونَ ) * پس ايمان نمىآرند * ( إِلَّا قَلِيلًا ) * مگر عددى اندك از ايشان چون عبد اللَّه بن سلام و يا مگر ايمانى اندك كه معتد به و معتبر نيست به جهت نقصان آن و وجوه محتمله در معنى طبع و ختم در صدر سورهء البقره مذكور شده * ( وَبِكُفْرِهِمْ ) * و بسبب نگرويدن ايشان بعيسى اين عطف است بر كفرهم زيرا كه از اسباب طبع است و يا بر قوله فبما نقضهم و مىتواند بود كه مجموع اين و آنچه معطوف است بر آن معطوف باشد بر مجموع ما قبل آن و تكرير ذكر كفر به جهت ايذان است به تكرر كفر ايشان چه ايشان كافر شدند بموسى و بعد از آن بعيسى و بمحمد صلَّى اللَّه عليه و آله * ( وَقَوْلِهِمْ ) * و ديگر بسبب گفتن ايشان * ( عَلى مَرْيَمَ ) * بر مريم بنت عمران مادر عيسى * ( بُهْتاناً عَظِيماً ) * بهتانى عظيم و دروغى بزرگ كه آن بهتان انتساب زنا بود به او * ( وَقَوْلِهِمْ ) * و بسبب گفتن ايشان بزعم باطل * ( إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ) * بدرستى كه ما كشتيم مسيح را كه عيسى بن مريم است * ( رَسُولَ اللَّه ) * فرستاده خداى اين وصف و مدح خدايست حضرت عيسى را بر سبيل استيناف نه قول يهود و احتمال دارد كه قول ايشان باشد بر طريق استهزاء و نظير اين است إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ و يا آنكه وضع ذكر حسن باشد در مكان ذكر قبيح كه از ايشان صادر شده باشد * ( وَما قَتَلُوه ) * و نكشتند او را * ( وَما