منافى حكمت و تكليف است * ( وَما أَصابَكُمْ ) * و آن چه رسيد بشما از مكروهات طباع شما چون قتل و جرح و وهن و كسر * ( يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ ) * در آن روز كه بهم رسيدند دو گروه مسلمان و كافر يعنى روز احد كه لشگر ابو سفيان با سپاه مؤمنان رو باردوى يكديگر آوردند * ( فَبِإِذْنِ اللَّه ) * پس آن كاين و ثابت بود بفرمان خدا يعنى بتخليهء او مشركان را بر مسلمانان به جهت مخالفت قول پيغمبر ( ص ) و تسميهء تخليه باذن جهت آنست كه تخليه از لوازم اذن است و در اكثر تفاسير اذن بمعنى علم است و منه قوله تعالى وَأَذانٌ مِنَ اللَّه اى اعلام يعنى خدا در علم ازلى ميدانست كه چنين صورتى واقع خواهد شد به جهت مخالفت شما و چون علم او سبحانه تابع معلوم است چنان كه در كتب كلاميه ثابت شده پس علت آن نتواند بود و گويند اذن درين مقام بمعنى عقوبت است چه حقتعالى براى هر ذنبى عقوبتى مقرر فرموده و اين صورت عقوبت ايشان بود بر ترك امر رسول ( ص ) و نميتواند بود كه مراد باذن اينجا اباحه و اطلاق باشد هم چنان كه ظاهر لفظ مقتضى آنست زيرا كه حقتعالى اباحهء معاصى نفرموده و حكم باطلاق آن نكرده و قتل كافر مسلم را از اعظم معاصى است پس چگونه در آن اذن داده باشد و قوله * ( وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ ) * عطفست بر فعل محذوف كه باذن اللَّه متضمن آنست و تقدير اينست كه ( ما اصابكم يوم التقى الجمعان فلتخليته اياهم - مخالفتكم ) و ليعلم يعنى مصيبتى كه بشما رسيد در آن روز به جهت واگذاشتن حقتعالى بود كافران را بر شما و رفع تمكين از شما بسبب مخالفت شما بامر پيغمبر ( ص ) بود و به جهت آنكه متميز سازد مؤمنانرا يعنى ايمان ايشان را ظاهر گرداند * ( وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا ) * و تا متميز گرداند نفاق آنان را كه نفاق ورزيدند يعنى نفاق عبد اللَّه بن ابى سلول و اصحاب او آشكارا سازد و بنا بر اين تسميهء تمييز بعلم از قبيل تسميهء شيء است بلازم يعنى تا علم او سبحانه تعلق گيرد بظهور ايمان مؤمنان و ظهور نفاق منافقان يا آنكه حقتعالى با ايشان معاملهء آنان كند كه اول ندانسته باشند حقيقت حال آنها را و بعد از آن بر ايشان منكشف و ظاهر گردد و ملخص معنى آنكه تا ايمان و نفاق ايشان بر عالميان ظاهر گردد و بر همه كس روشن شود كه در ميان آنها مؤمن كيست و منافق كيست * ( وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا ) * عطفست بر نافقوا و داخل در صلهء آن يعنى تا ظاهر گرداند خداى تعالى آنان را كه نفاق ورزيدند و گفته شد مر ايشان را كه بيائيد و از حرب باز نگرديد و يا آنكه كلام مستأنف باشد براى بيان حال منافقان يعنى چون اهل نفاق را گويند كه بياييد و بجد تمام * ( قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه ) * كارزار كنيد با مشركان در راه خدا * ( أَوِ ادْفَعُوا ) * يا دفع كنيد شر مشركان را كه داعيهء قتل و غارت اهل