عيال خود كند و مستهلك نشود و جواب از اين دليل منع صحت سند است و بر تقدير صحت حمل روايت مذكور ميكنيم بر آنكه بعد از راحله و زاد آن مقدار مال باشد كه صرف مئونه خود و عيال خود كند در ذهاب و اياب و اقوى قول اولست به جهت ظاهر آيه و روايات از باقر و صادق ( ع ) و مراعات جانب احتياط و نزد مالك زاد و راحله شرط نيست بلكه در شرط آن تمكن بر انتقاع زاد و راحله كافيست پس اگر زاد و راحله را به كسى بذل كنند حج واجبست بر او به جهت صدق استطاعت در حق او و نزد ابى حنيفه و احمد و مالك بر او واجب نيست و شافعى را درين مسئله دو قول است و با شروط مذكوره وجوب حج مضيق وفوريست كه تاخير آن اصلا جايز نيست و حديث متواتر صحيح از پيغمبر ( ص ) كه تاخيرها كبيرة موبقة دليلى مصرح است بر اين مدعا و ابو حنيفه نيز قائل بفوريت وجوب حج است و نزد شافعى واجب موسع است و احتجاج او آنست كه چون آية الحج نازل شد پيغمبر ( ص ) حج نكرد مگر در حج وداع و جواب از اين آنست كه تاخير آن حضرت به جهت عدم استطاعت او بود چه مهادنه فرموده بود با اهل مكه كه متوجه ايشان نشود و در مكه نرود و چون آيهء الحج نازل گشت متوجه مكه شد و چون بحديبيه رسيد صد و منع او كردند و حضرت همانجا سر را تراشيد و حل شد و دليل ديگر بر فوريت حج عموم قول حقتعالى است كه وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ يعنى بشتابيد به چيزى كه سبب مغفرتست و حج ازين قبيل است و قول حضرت رسالت ( ص ) كه من وجب عليه الحج و لم يحج فليمت يهود يا او نصرانيا يعنى هر كه حج برو واجب شود و حج نكند پس بايد كه بدين يهودى يا نصرانى بميرد چه اتيان بفا نموده كه موضوع است براى تعقيب و وعيد را بر آن مترتب ساخته و اين صريح است در فوريت و بروايت ابى امامه از پيغمبر ( ص ) من لم يحسبه حاجة ظاهرة من مرض حابس او سلطان جائر و لم يحج فليمت انشاء يهود يا او نصرانيا هر كه حاجتى ظاهر او را منع نكند از حج چون مرض منع كننده و سلطان جور كننده و او حج نكند پس بايد كه بميرد بدين يهودى يا نصرانى و وجوب حج در همهء عمر يك بار است زيرا كه لفظ مطلق محمول مىشود بر اقل مراتب آن به جهت اصالت برائة آن زائد و نيز امر مقتضى تكرار نيست و ديگر از ابن عباس روايتست كه چون رسول ( ص ) خطبهء خواند براى ما و در آن امر فرمود ما را بوجوب حج اقرع بن حابس برخواست و گفت ( أ في كل عام ) آيا در هر سالى حج كنيم فرمود لا و لو قلت لوجب و لو وجب عليكم لم تعلموا بها الحج فى العمره مرة واحدة فمن زاد فتطوع يعنى حج در هر سال واجب نيست و اگر ميگفتم بر شما واجب ميبود كه هر سال حج كنيد و گر بر شما واجب ميشد عمل به آن نميكرديد حج در جميع عمر يك بار واجب است پس هر كه بر آن زياده كند آن سنت خواهد بود بعد از آن حق سبحانه آيه فرستاد كه لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ پس در