و هر كه نگرود * ( بِآياتِ اللَّه ) * بآيتهاى خدا كه قرآنست يا معجزاتى كه حقتعالى به حضرت خاتميت ( صلوات اللَّه عليه و آله ) ارزانى داشته يا بتورات و انجيل كه نعت آن حضرت در او مذكور است * ( فَإِنَّ اللَّه ) * پس بدرستى كه خداى * ( سَرِيعُ الْحِسابِ ) * زود حساب كننده است يعنى عنقريب اهل حسد و بغى و عناد متوفى شده در آخرت كه روز حساب است و جزاى هر كس بر وفق كردار و اعتقاد جزا داده شود * ( فَإِنْ حَاجُّوكَ ) * پس اگر يهودان محاجه كنند بر وجه عناد و خصومت نمايند با تو در دين بعد از اقامهء حجت و يا نصاراى نجران در مقام جدال باشند بواسطه عيسى عليه السلام * ( فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ ) * پس بگو در جواب ايشان كه تسليم كردم نفس خود را و خالص ساختم همهء خود را * ( لِلَّه ) * براى خدا و به هيچ وجه غيرى را به او شريك نمىگردانم چه اينست دين قويم و صراط مستقيم كه حجج حقيه بر آن قائم شده و همه آيات و رسل داعى آن شده‌اند و تعبير وجه از نفس به جهت آنست كه اشرف اعضاى ظاهره است و مظهر قوى و حواص * ( وَمَنِ اتَّبَعَنِ ) * عطفست بر تاء متكلم يعنى تسليم نموده‌ام من و كسانى كه تابع منند نفسهاى خود را از براى خدا مراد آنست كه باخلاص تمام بوحدانيت او سبحانه گرويده‌ايم * ( وَقُلْ ) * و بگو اى محمد ص * ( لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ ) * مر آنان را كه كتاب بديشان داده‌اند يعنى يهود و نصارى * ( وَالأُمِّيِّينَ ) * و بگو بمشركان عرب كه ناخواننده و نانويسنده‌اند يعنى كتاب ندارند * ( أَ أَسْلَمْتُمْ ) * آيا اسلام آورده‌ايد به جهت وضوح حجت و ازاحهء علت براى شما چنانچه من آورده‌ام و اتباع من و يا هنوز بر كفر خوديد و نظير اينست قوله فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ و در ايراد كلام بر اين اسلوب تغيير ايشانست ببلادت و معانده و گويند ذكر استفهام به جهت تهويل و تهديد و وعيد است و مراد از آن امر است يعنى اسلام آريد * ( فَإِنْ أَسْلَمُوا ) * پس اگر اسلام آوردند و امر حق را انقياد كردند * ( فَقَدِ اهْتَدَوْا ) * پس بدرستى كه راه يافتند به مقصد كلى و از باديهء ضلالت به مقصد اصلى رسيدند * ( وَإِنْ تَوَلَّوْا ) * و اگر اعراض كردند و پشت بر اسلام آوردند ترا هيچ ضررى نيست * ( فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ ) * پس جز اين نيست كه بر تو پيغام رسانيدنست و بس و تو تبليغ كردهء و اقامهء حجت نموده * ( وَاللَّه بَصِيرٌ بِالْعِبادِ ) * و خدا بيناست ببندگان يعنى داناست بتكذيب و تصديق ايشان پس بر وفق آن جزا و سزا خواهد داد اين وعده و وعيد است براى مؤمن و كافر مرويست كه چون اين آيه نازل شد حضرت رسالت ( ص ) آن را باهل كتاب خواند ايشان گفتند ما