وقت و از بعضى مفسران منقولست كه ( من ) بمعنى انگبين است و نزد زجاج انجير بود كه حقتعالى بفرستادن آن بر ايشان منت نهاد و مقاتل گفته كه سلوى مرغى بود سرخ كه از نماز شام تا صبح بر ايشان مىباريد و اصح آنست كه ( من ) ترنجبين است و سلوى مرغ سمانى و بر هر تقدير حقتعالى ميفرمايد كه ما اين دو نعمت را بر ايشان انعام فرموديم و ايشان را گفتيم كه * ( كُلُوا ) * بخوريد بطيب نفس * ( مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ ) * از پاكيزىهاى آن چيزى كه روزى كرديم شما را يعنى هر روزى لذيذ كه بشما ميرسد بخوريد و براى فردا ذخيره منهيد ايشان خلاف كرده ذخيره مينهادند و همه متغير و متعفن ميشد * ( وَما ظَلَمُونا ) * و ستم نكردند بر ما بدين نافرمانى در اينكلام اختصار است و اصل آن اينست كه ( فظلموا بان كفروا هذه النعم و ما ظلمونا ) يعنى پس ظلم كردند به جهت كفران به اين نعمت و ظلم نكردند بر ما * ( وَلكِنْ كانُوا ) * و ليكن بودند كه از روى نادانى * ( أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) * بر نفسهاى خود ستم كردند چه برزاقى حق اعتماد نكرده بذخارى آن ميكوشيدند و كفران مينمودند و به جهت اين از اين نعمت و ثواب آخرت محروم ماندند پس ظلم آن جز بر نفسهاى ايشان راجع نشد و در آيه دلالت است بر آنكه نفع طاعت و ضرر معصيت عايد بطايع و عاصى است نه به حق تعالى القصه ايشان چهل سال در تيه ماندند و در اثناى آن مدت هارون و موسى فوت شدند و يوشع بن نون بخلافت موسى بر ايشان مبعوث شد و بعد از انقضاى آن مدت حكم الهى نازل شد بر آنكه در شهر مقدسه در آيند كما قال * ( وَإِذْ قُلْنَا ) * و ياد كنيد چون گفتيم شما را * ( ادْخُلُوا هذِه الْقَرْيَةَ ) * درآييد در اين ديه يعنى بيت المقدس و گويند انديه ايليا بود يا اريحا كه قريب به بيت المقدس بود و اين قريهء جبابره بود كه از بقاياى قوم عاد بودند كه از عمالقه‌اند پيشواى ايشان عوج بن عنق بود * ( فَكُلُوا مِنْها ) * پس بخوريد از اين ديه يعنى از ميوه ها و طعامهاى آن * ( حَيْثُ شِئْتُمْ ) * هر جا كه خواهيد و هر چه اراده كنيد * ( رَغَداً ) * خوردنى بسيار و گوارنده و خوشگوار نصب اين بر مصدريتست و يا حال است از واو ضمير اى ( راغدين مترفهين ) يعنى در آئيد در آن ديه در حالتى كه مترفه و متمتع باشيد با طيب عيش و گويند اين امر براى اباحت غنايم آن قريه بود بر ايشان و تملك املاك آن به جهت اتمام نعمت بر ايشان * ( وَادْخُلُوا الْبابَ ) * و درآئيد بدرى از درهاى اين ديه و يا بدر قبه بيت المقدس كه نزد آن نماز ميگذاردند و در اندرون آن داخل نميشدند و موسى تنها در اندرون آن ميرفت و نماز ميگذارد * ( سُجَّداً ) * در حالتى كه با تطامن و اخبات باشيد و متذلل و متخشع از براى خدا و يا سجده كنندگان براى شكر گذارى او بر آنكه شما را از تيه بيرون آورد و از آن سرگردانى و حيرانى