اما فقها رفته رفته با وسعت نظر و جرأت بيشتر بدون رعايت اين احتياط ، خود را از قيد الفاظ روايات آزاد ساختند و پس از دقت و كنجكاوى در احاديث و عرضه كردن برخى بر برخ ديگر ، آن چه از مجموع روايات و كليهء نصوص دينى در حدود مسائل منصوص استنباط مىكردند با عبارات ديگر روى كاغذ مىآوردند و اين مرحله از فقه را بايد فقه مستنبط يا بضميمه مرحله قبل از آن هر دو را فقه منصوص ناميد و تقريبا هم زمان با اين امر ، قدم ديگرى برداشته شد و باب اجتهاد ، با شجاعت و تدبير رجال آن عصر از جمله مؤلف ما شيخ طوسى وسعت بيشتر پيدا كرد و آن ، اين بود كه فقها پاى خود را از حدود فقه منصوص بيرون گذاردند و بر اساس قواعد كلى و نصوص عام كتاب و سنت و ادلة عقليه در مورد فروع مستحدثه و مسائل روزمره كه در نصوص ، مطرح نگرديده و شايد تا آن هنگام صورت وقوع به خود نگرفته بود اظهار نظر كردند و با اينكه از به كار بردن قياس كه اكيدا در مذهب شيعه از آن جلوگيرى شده اجتناب مىكردند در عين حال ، كليهء نيازمنديها و مسائل را بر اساس نص ، پاسخ مىگفتند . و اين رشته از فقه مرحله نهائى اجتهاد است و با عدم آن ، اجتهاد ناقص و باحتياجات قانونى مردم نارسا است . پس ، تحول جديد ، در حقيقت آغاز تكامل و يا پيدايش اجتهاد بمعنى واقعى خود در بين شيعه بود ، در صورتى كه در مذاهب ديگر اسلام ، مخصوصا در مذهب حنفى تقريبا دو قرن پيش از آن ، اين روشهاى گوناگون به صورت ديگر معمول بود و مذهب شيعه از اين بابت خواهى نخواهى با حفظ اصول اوليه خود تحت تأثير ديگران قرار گرفت . كما اينكه همزمان با اين تحولات ، مقايسه بين مذاهب فقهى و موازنه در پاره اى از مسائل مورد اختلاف مذاهب ، بين شيعه معمول گرديد و رشته اى از فقه به نام مسائل الخلاف بتعبير ما فقه تطبيقى قدم بعرصه وجود گذارد . و بطورى كه در ترجمهء مؤلف خواهيم گفت شيخ طوسى در همهء اين فنون فقهى گوى سبقت را از معاصران و حتى اساتيد خود ربوده و كتب وى در اين خصوص ، مخصوصا كتاب نهايه در فقه منصوص و كتاب مبسوط در فقه تفريعى و همچنين كتاب خلاف وى در فقه تطبيقى بهترين كتب در اين رشته ها بشمار مىرود . يكى از فنون فقهى كه تدريجا از انشعاب فقه به رشته هاى مختلف پديد آمد اين بود كه اصول مسائل فقهى را با كمترين عبارت و در عين حال با ترتيب و نظم تمام با فصول و فرازهاى