است مگر آن كه اجماعى باشد . و ممكن است معلوم المنويّه خروج آن ، امارهء قطعيّه بلوغ است در مرد و زن بنا بر آن چه گذشت كه تكوّن منى در مرد و زن است نه در اطفال ؛ پس تقيد به سنِ مخصوص ندارد . و همچنين خروج از موضع معتاد شرط نيست و همين قدر در فرض خنثاى مشكل كافى است ؛ پس اگر با خصوصياتى معلوم شود كه منى ، مضاف به مرد يا زن است از اشكال خارج مىشود و تعيين مىشود . و همچنين معلوم الحيضيّه به او بلوغ و تعيين معلوم مىشود . و اما آن چه ذكر شده است از استحالهء خروج منى مرد از كمتر از ده سال ، پس معلوم نيست . و در زمان ما ، مدّعىِ بلوغ در سن نه سالگى با بعض امارات صدق بوده است . و بهر تقدير محل كلام ، فرض تحقق علم به منى بودن است در خارج از معلوم السن يا مجهول آن . و اما اماريت حمل بر اعم از سبق بلوغ پس به اعتبار لزومش براى اختلاط ماءين كه سبب انعقاد حمل مىشود و كشف تكوّن منى در زن از بلوغ او است ، چنانچه گذشت . و از زمان حمل معلوم ، حكم بلوغ ثابت است اگر چه علم متاخر مىشود . و تمام حمل لازم نيست . و وضع مناط نيست ؛ بلكه چون تام از شش ماه كمتر نيست ، قبل از وضع او كشف ولادت از بلوغ ، قبل از شش ماه است ، و در سائر صور منوط به علم است ثبوت حكم از زمان معلوم . رشد معنى رشد از جمله شروطِ رفع حجر بر بالغ ، « رشد » است ؛ و آن عبارت است از خلاف سفاهت . و مقصود در اين مقام ، هدايت خاصه و ضلالت خاصه است . و آن رشد مالى است كه در تدبير مال و اصلاح آن ، عقل او كمتر از متعارف نباشد . و بايد اين مطلب ملكه باشد ، پس مخالفت نادرهء ناشئه از غفلت يا اشتباه ، ضرر به رشد ندارد مگر در خصوص