با اين وجود ، ادّعا نمىكنيم كه حقّ مطلب را ادا كرده‌ايم . البته نه به خاطر كوتاهى در تلاش و جست‌وجو ، بلكه به واسطهء عدم دسترسى به بيشتر از آنچه تاكنون ، ارائه داده‌ايم . شايد زمان به تنهايى ، عهده‌دار اتمام موضوع و اداى حقّ آن باشد ؛ زيرا آنچه ما در اين مجال ، از تاريخ گذشته و حال كربلا ، پيشكش دنياى عرب و جهان اسلام نموديم ، جز با تلاش فراوان و زحمت طاقت‌فرسا به دست نيامده است ؛ زحمتى كه براى محقق يك تاريخ كه شريان‌هاى آن بريده شده و اجزاى آن ، در كتاب‌هاى قديم و جديد دور از دسترس ، يا با قابليت دسترسى دشوار پراكنده گرديده ، اجتناب‌ناپذير است . متأسفانه هر كس پيش از اين ، پيرامون تاريخ كربلا مطلبى نگاشته ، حائر و حَيْر را درهم آميخته و شهر كربلا و قبر مطهّر امام حسين ( ع ) را ، يك چيز پنداشته و رشتهء كلام را ، گاهى به شهر كربلا و زمانى ديگر به قبر مطهّر و از زاويهء ديگر كشانيده ؛ هر چند از اعمال اين روش نيز گريزى نداشته است ؛ چه اينكه تاريخ كربلا ، متمّم تاريخ حائر و برعكس ، تاريخ حائر نيز مكمّل تاريخ كربلاست ، جز اينكه ما ترجيح داديم ، هر يك از شهر كربلا و قبر مطهّر امام حسين ( ع ) را در يك بخش مجزّا مورد بررسى قرار داده ، پيدايش و تحوّلات گوناگون و در عين حال فراوان آنها را در طوالى قرون واعصار ، دنبال كنيم . از اين رو ، يك بخش مستقل تحت عنوان « تاريخ عمومى كربلا » را به شهر كربلا اختصاص داده ، تاريخ اين شهر را از روزگاران گذشته تا فتح آن به دست مسلمانان و از فتح اسلامى كربلا تا واقعهء عاشورا در سال 61 هجرى و بعد از آن تاريخ تا زمان حاضر ، آورديم . چنان‌كه بخش ديگرى را به طور مستقل ، براى حائر كه همان حائر امام حسين ( ع ) و ضريح مطهّر آن حضرت است ، در نظر گرفتيم و تحوّلات سترگ و تغييرات مهم آن ، همچون خرابى و ويرانى و مرّمت و بازسازى به دست بنىعباس و