شمس الدين حافظ

39

ديوان حافظ ( روزگار ) ( فارسى )

اهل فن از آن آگاهند - نسخه‌ى مصحّح شادروان دكتر پرويز ناتل خانلرى به عنوان مكمّل نسخه‌ى اساس در نظر گرفته شد . در عين حال در تمام مواردى كه متن نسخه‌ى اساس و مكمّل آن گويا و رسا به نظر نمىرسيد ، به نسخه‌هاى معتبر ديگر نيز مراجعه شده است كه اهم آن‌ها عبارتند از : ديوان حافظ به تصحيح دكتر رشيد عيوضى ، حافظ به سعى سايه ( هوشنگ ابتهاج ) ، حافظنامه‌ى بهاء الدين خرّمشاهى ، حافظ شرح سودى ، حافظ بر اساس نسخه‌ى قدسى ، شرح غزل‌هاى حافظ دكتر حسين على هروى و حافظ انتشارات فكر روز با شرح و تصحيح كاظم برگ نيسى و همكارانش . مشخصات كتاب‌شناسى هريك از اين نسخه‌ها را در فهرست منابع آورده‌ام . گفتنى است كه اساس متن غزل‌ها ، نسخه‌ى علّامه قزوينى است . يعنى بهره‌گيرى از نسخه‌ى خانلرى و مراجعه به ديگر نسخه‌هاى معتبر يادشده ، هرگز به اين معنا نيست كه در ضبط متن غزل‌ها روش التقاطى به كار گرفته شده است . بلكه در مواردى بسيار محدود و معدود كه نسخه‌ى خانلرى را ( با تأييد ديگر نسخه‌ها ) ترجيح داده‌ام ، در قسمت شرح به اين نكته اشاره كرده و دلايل خود را بازگفته‌ام . اين موارد ، عموما همان‌هايى هستند كه اغلب حافظپژوهان آن را ارجح مىدانند و علت اختلاف در نسخه‌ى قزوينى ، تكيه و تأكيد او بر نسخه‌ى اساس بوده و خود نيز در حاشيه‌ى صفحه ، شكل يا اشكال ديگر را يادآورى كرده و به مرجّح بودن آن اشاره كرده است . موارد معدودترى نيز بوده است كه ضبط هر دو نسخه‌ى اساس ناصواب به نظر آمده است . در اين صورت بازهم ، مبناى ضبط متن غزل را بر نسخه‌ى قزوينى قرار داده و در شرح بيت به شكل درست‌تر و مناسب‌ترى كه در يكى از نسخه‌بدل‌ها يا به طور مشترك در چند نسخه‌بدل آمده اشاره كرده و دلايل ترجيح آن را توضيح داده و شرح را بر آن بنا نهاده‌ام . ازاين‌رو ، با آن كه هدف اين كتاب فقط شرح غزل‌ها و اساس كار نسخه‌ى قزوينى بوده است ، مىتوان گفت در برخى موارد ، شرح و نقد به هم پهلو مىزنند . تلفيق اين دو روش - يعنى شرح و نقد - در مواردى خاص و معدود ازآن‌رو بوده است كه مخاطبان را اعم از خوانندگان عادى حافظ و دانشجويان و دانش‌پژوهان در نظر گرفته‌ايم .