آيد ( به جهت اينكه ممكن الوجود اخير مؤثر در ممكن الوجود اول بود و بنابراين فرض ممكن الوجود اول نيز مؤثر در ممكن الوجود اخير گرديد ) و بطلان آن بديهى است چنان كه ذكر شد « 1 » ، و اگر مؤثر او ممكن الوجود ديگرى باشد و مؤثر اين ممكن الوجود ديگر ممكن ديگرى و همينطور ادامه يابد در اين صورت اگر اين سلسله بالاخره منتهى بواجب الوجود شود مطلوب ما ثابت است و اگر بواجب الوجود منتهى نشود و تا بىنهايت برود تسلسل لازم آيد ( براى اينكه ممكن اول معلول ممكن دوم و ممكن دوم معلول ممكن سوم و علت ممكن اول و ممكن سوم معلول ممكن چهارم و علت ممكن دوم و همينطور الى غير النهايه ) و تسلسل نيز باتفاق خردمندان باطل است ببيانى كه قبلا ذكر شد « 2 » و در اينجا همان دليل را بتقرير ديگر كه مناسب اين مقام باشد متذكر ميشويم و آن تقرير اينست كه از اين سلسله غير متناهى كه فرض شد باعتبار عقل دو سلسله بوجود مىآيد يكى سلسله معلولات و ديگر سلسله علل ، براى اينكه هر مرتبه علت مادون ( پائين ) و معلول ما فوق ( بالا ) است و چون اين سلسله در هيچ مرتبه به جائى منتهى نشد پس مراتب غير متناهى است و مراتب كه غير متناهى شد علل و معلولات نيز غير متناهى خواهند بود و واضح است كه جزء اخير از اين سلسله معلول است و علت نيست ، بنابراين معلولات غير متناهى از علل غير متناهى زيادتر خواهند بود و چون بين دو غير متناهى زيادتى و نقصانى نميباشد لذا مساوى بودن زائد و ناقص لازم آيد و بطلان آن ظاهر است ، پس ناچار بايد اين سلسله منتهى شود بعلتى كه معلول نباشد تا متساوى شوند در اين صورت سلسله معلولات بنهايت خواهد رسيد و همين‌كه سلسله معلولات متناهى شد سلسل ؟ ؟ ؟ علل نيز متناهى مىشود . دليل ديگر بر بطلان تسلسل : دليل ديگرى كه بر بطلان تسلسل ذكر گرديده و در كلام مرحوم علامه ( ره ) به آن اشاره شده اين است كه جميع افراد اين سلسله غير متناهى كه شامل جميع ممكنات است بديهى است كه ممكن الوجودند و ممكن محتاج بمؤثر است و مؤثر آنها از سه قسم بيرون نيست يا خود سلسله است يا

--> ( 1 ) صفحه 22 ( 2 ) صفحه 23