ثواب نفعى است كه مقارن با تعظيم و اجلال و از روى استحقاق باشد » تمام به نظر نمىآيد براى اينكه اولا - استحقاق در عبادت و امتثال حتى در حق انبياء و اولياء هم مسلم نيست تا چه رسد بمصائب و آلام و آنچه به انسان در دنيا و آخرت عطا مىشود از روى تفضل و كرم است چنانچه بعد از اين بيايد . و ثانيا - بلياتى كه بر انسان از طرف حقتعالى وارد مىشود اكثر آنها هر چند بلا به نظر ميرسد ولى در واقع نعمت است ، مانند دوائى كه به مريض ميدهند كه اگر چه بمذاق او تلخ است ولى موجب صحت و ادامه حيات اوست ، و نظير تأديبى كه نسبت ببچه مينمايند كه هر چند به نظر او ظلم و بد جلوه مىكند لكن در حقيقت باعث تكميل و تربيت اوست چنانچه خداوند ميفرمايد : وَ عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ « 1 » ( و بسيار باشد كه مكروه ميداريد چيزى را و حال آنكه آن چيز بهتر است ) . و ثالثا - اكثر بليات سلب نعم است و جميع نعمتهاى خدا ابتدائى بوده و كسى از وى طلبكار نيست ، بلكه بهر كس هر چه مصلحت داند و حكمت اقتضا كند عطا فرمايد و هر چه را براى هر كس مقتضى نداند منع كند و تا هر اندازه مقتضى است ابقاء نمايد و هر وقت صلاح دانست سلب كند چنانچه ميفرمايد : وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ « 2 » ( خزانه هر چيزى نزد ماست و به اندازه معين نازل ميكنيم ) . بلى چيزى كه هست آلام و بلياتى كه بر بندگان بواسطه حوادثى كه بمقتضاى حكمت در عالم واقع مىشود وارد ميگردد خداوند بمقتضاى لطف و كرم فرداى قيامت آن قدر تفضل و مرحمت فرمايد كه راضى شوند حتى در خبر دارد كه خداوند از فقراء مؤمنين كه بر فقر خود صبر نموده‌اند عذرخواهى مىكند كه چون دنيا قابل شما نبود بشما ندادم و آن قدر عوض به آنها دهد كه

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 212 ( 2 ) سوره حجر آيه 21