حضور من گذشته بود . خدمت ايشان رسيدم و عرض كردم وعده داده بوديد كه بعد از پنج سال حضور در درس مجتهد شوم ، اكنون اين مدّت گذشت و مجتهد نشدم . در جواب فرمودند معناى اجتهاد به نظر تو عوض شده است . اجتهاد در سطح حوزهء علميه حاصل شده است ، ولى شما اجتهاد در سطح اين بحث را ملاحظه مىكنيد . « 1 » 5 . مىفرمودند در ايامى كه مشغول تحصيل بودم هر روز به قدر پنج طلبهء پركار درس مىخواندم . 6 . ايشان در ايام تحصيل و حتى بعد از آن در شدت فقر بود . ما به درس ايشان كه در مقبرهء آل ياسين در اوج گرماى تابستان بود ، حاضر مىشديم . هيچ وسيلهء خنك‌كننده در محل درس و در منزل ايشان نبود و آن زمان هم مرسوم نبود كه در تابستانها درس حوزه تعطيل شود . يادم نمىرود كه روزى مرحوم سيّد عبد الغنى اردبيلى خدمت ايشان رسيد و گفت دوستى دارم كه حاضر است وسيلهء خنك‌كننده به قيمت تمام شده براى شما بفرستد تا در محل درس بگذاريد كه طلاب در سختى نباشند . پولش را هم قسطى از قرار ماهى دو دينار قبول مىكند . ايشان چون در حال تنگدستى بسر مىبرد ، از روى خجالت و حيا ساكت شدند . چرا كه از عهدهء همين مقدار كم ماهيانه برنمىآمد ، ولى مرحوم عبد الغنى خيال كردند استاد راضى به تهيه وسيله هستند و حرفى ندارند . پس وسيله را خريد و در حجره گذاشت . وقتى به استاد خبر داد ، من ديدم ايشان صورتش متغير شد و متحير در پرداخت قسط ماند . با اين حال نمىدانم چه جور ماهى دو دينار را تهيه مىكرد و به سيد مىداد كه به فروشنده برساند . 7 . در مورد تربيت كودكان مىفرمود : جدّيت و سختگيرى در جاى خود و نرمى و عطوفت در جاى خود لازم است و معمولا نقش اول را پدر و نقش دوم را مادر به عهده

--> ( 1 ) . ايشان سطح درس خود را بسيار بالاتر از سطح دروس معمول در حوزه مىدانست . لذا منظورشان اين بود كه شما اجتهاد در سطح دروس معمول حوزه را مىخواستيد و الآن براى شما حاصل شده است ، ولى نسبت به آنچه در درس ما مطرح مىشود ، هنوز صاحب‌نظر نشده‌ايد .