نگريستن عاقلانه به آن ، به منظور يافتن وسيله اى براى كارهاى خير ، سبب دست يافتن به بينايى و بصيرت و روشنى است . و آنگاه كه باطن آدمى سياه و تاريك گردد و بصيرت او به كورى مبدّل شود ، قلب آدمى در تارى فرو مىرود و از پرداختن به كارهاى نيك دور مىشود ؛ و در اين هنگام بانگ هشداردهندهء وجدان به خاموشى مىگرايد . و از چيزهايى كه به كورى قلب مىانجامد ، دل دادن به آرزوهاى دور و دراز است ، چنان كه در حديث نبوى آمده است : « . . . و من رغب فيها ، فطال فيها أمله ، أعمى الله قلبه على قدر رغبته فيها « 1 » - ( 1 ) هر كسى به دنيا ميل كند ، و آرزوهاى دراز بهم رساند ، خداوند به اندازهء تمايلى كه به دنيا داشته باشد دل او را كور مىكند » . و اينها همه از لوازم و عوارض فزونخواهى و تكاثر است ، زيرا كه « المال يقوّي الآمال « 2 » - ( 2 ) مال به آرزوها و آمال نيرو ( چيرگى ) مىبخشد » . و در آموزشهاى اسلامى ، به وجود ارتباطى محكم ميان كور دلى و در پرده قرار گرفتن قلب ، و اندازهء رغبت و ميل به دنيا و مال و چگونگى نگريستن به اين امور ، با تأكيد اشاره شده است ، چنان كه در ضمن بحث از « حديث نبوى » به آن اشاره شد . 4 - مردن دل : آدمى را دو مرگ است ، به همان گونه كه او را دو زندگى است ، يكى مرگ و زندگى بدنى ، و ديگرى مرگ و زندگى قلبى ( روحى ) . و زندگى واقعى انسان همان زندگى قلبى او است ، چون كه دل پايگاه انسانيّت آدمى و مركز عواطف و احساسات و جايگاه شكفتگى وجدان سرشار او است . و هنگامى كه قلب به خواسته هاى پست ميل پيدا نكند ، و در دام علاقه منديهاى فرومايه نيفتد ، زنده باقى مىماند و به انجام دادن كارهاى شايسته و نيك ميل مىكند ، و همهء انسانها را دوست مىدارد . و براى همه خواستار نيكى است ، و به تأمّل و تدبّر در جهان و كار جهان مىپردازد ، و از گذشت روزگار و تغييرات آن عبرت مىگيرد ، و در برابر پروردگار جهانيان فروتنى و خشوع

--> « 1 » « تحف العقول » / 48 . « 2 » « غرر الحكم » / 17 .