كميابى جنس ، يا همدستى واردكنندگان و فروشندگان براى بالا بردن نرخها سبب آن شود كه نرخها بالا رود ، و خريدار - بناچار - آن را به بهايى گران بخرد ، باز هم مىشود گفت كه اين بيع ، بيعى اسلامى است و رضايت خريدار حاصل شده است ؛ و خدا و رسول او آن را مىپسندند ؟ مطلب چهارم : تعبير « ربح مؤمن » ، با اضافه كردن كلمهء « ربح » به « مؤمن » ( يعنى انسان شريك شخص در عقيده و تعهّد ) ، آشكارا معلوم مىدارد كه اعتقاد دينى - كه مايهء پديدار شدن برادرى اجتماعى است ( * ( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ) * « 1 » - ( 1 ) مؤمنان برادران يك ديگرند ) - از بزرگترين انگيزه هاى محدود كردن اموال و كاستن از سودهاست ، و وسيله اى است براى نظارت قاطعانه بر روابط اقتصادى ، به منظور برانداختن تكاثر ، به سود جامعهء دينى و امّت اسلامى ؛ پس مسلمان متعهّد نمىتواند داد و ستد و كسب و معامله را وسيله اى براى بهره كشى از برادران مؤمن خود سازد . و چون بر اين اصل ، سخن امام علىّ بن ابى طالب « ع » را كه در « عهدنامهء اشترى » آمده است بيفزاييم ، به وضوح خواهيم دانست كه مسلمان متعهّد نمىتواند با غير مسلمانان نيز جز از طريق انصاف و عدالت رفتار كند . سخن امام على « ع » ، كه آن را مانند « اصل دوّم » ، براى رعايتهاى انسانى و اجتماعى ، تعليم داده است اين است : « . . . فإنّهم صنفان : إمّا أخ لك في الدّين ، أو نظير لك في الخلق « 2 » - . . . ( 2 ) ( با همهء مردمان با محبّت رفتار كن و درصد آزار هيچ كس مباش ) ، زيرا مردمان از اين دو دسته بيرون نيستند : يا برادران دينى تواند ، يا برابران نوعى تو ( يا همدين تواند يا همنوع تو ) » . همچنين امام جعفر صادق « ع » ، بر انسان واجب شمرده است كه با همهء مردم به عدالت رفتار كند ( العدل على النّاس كافّة ) . « 3 » و در جايى ديگر فرموده است : « ثلاثة أشياء يحتاج النّاس طرّا إليها ؛ الأمن ، و

--> « 1 » « سورهء حجرات » ( 49 ) : 10 . « 2 » « نهج البلاغه » / 993 ؛ « عبده » 3 / 93 . « 3 » « بحار » 3 / 83 - 84 .