دارد ، در جايى ديگر نيز اشاره كرده‌ايم . آگاهى ( 3 ) پس اينكه در احاديث آمده است كه مال حلال جمع و انبار نمىشود ، بلكه - مثلا - بيست هزار درهم از آن نمىتواند جمع شود ، از باب توجّه به واقعيّت اقتصادى ياد شده است . و به همين گونه است آنچه در احاديث آمده است كه « مطلب الحلال عزيز « 1 » - ( 1 ) امكان به دست آوردن مال حلال اندك است و دشوار » ، و « . . . حيث تكون ضربة السّيف على المؤمن أهون من الدّرهم من حلَّه « 2 » - . . . ( 2 ) چنان باشد كه تحمّل ضربت شمشير براى انسان معتقد آسانتر است از تحصيل يك درهم حلال » . همهء اين احاديث و تعبيرها دلالت بر آن دارد كه مال حلال مشروع ، كمياب و اندك و محدود است . و اگر همهء اين احاديث فراوان و داراى منطقى برّا و قاطع را حمل بر ملاكهاى اخلاقى كنيم ( كه تعبيرى اصطلاحى است ) ، متناقض با هدف اسلام مىشود ، يعنى بالا بردن مقام آدمى ، و ساختن جامعه اى قرآنى ( قائم بالقسط ) و سالم ، و پراكندن قسط در ميان مردم ، و رهانيدن بشر از پرستش بت مال ، و رسانيدن او به عبادت خداى متعال . آگاهى ( 4 ) ممكن است بگوييم ، مقدار مالى كه در احاديث حلال و جايز شمرده شده است ، شايد مقدارى باشد كه شخص مىتواند ، پس از فراهم آوردن ضروريّات زندگى ، همچون لباس خود و كسانش و مسكن و محل كسب و آنچه به اين گونه چيزها ارتباط مىكند ، براى خود بعنوان « پس انداز » ( ذخيره ) نگاه دارد . با اين حساب نيز ، واجدان مبلغهاى مذكور ، نبايد نسبت به انفاق مقدار زايد ، به ديگران و در راه

--> « 1 » « علل الشّرائع » / 577 ، از سخنان امام باقر « ع » . « 2 » « نهج ابلاغه » / 755 ؛ « عبده » 2 / 149 - 150 .