يبحث فيه عن عوارضه الذاتيه كه حاوى دو نكته است : 1 - عوارض غريبه يا غير ذاتيه را خارج كرد و ظاهر تعبير فوق اينست كه اينها در يك علم مورد بحث نيست هر چند در غرض از يك علم دخيل باشند . 2 - عوارض ذاتيه هم مطلقا داخل مىشوند چه اموريكه دخيل در غرض مؤلّف از يك علم هستند و چه آنها كه دخيل نيستند . حضرت شيخ الرئيس ابو على بن سينا و كثيرى از پيروان او گفته‌اند : موضوع كل علم ما يبحث فيه عن عوارض الموضوع الذاتيه و عوارض انواعه ايضا و عوارض عوارض الموضوع الذاتيه « 1 » . براى هريك از سه قسم مثالى آورده كه بيان مىكنيم « 2 » : مثال عوارض ذاتيهء خود موضوع : هل حركة كذا « طبيعى » مضادة لحركة كذا « قسرى » كه موضوع مسئله حركت است و حركت از عوارض جسم طبيعى است و جسم طبيعى موضوع فلسفهء طبيعى است پس سخن از حركت جسم طبيعى بحث از عوارض موضوع علم طبيعى است . مثال عوارض ذاتيه انواع موضوع : هل الاضائة الشمسيه مسخنة كه موضوع مسئله اضائه است و آن عرض ذاتى شمس و شمس نوعى از انواع جسم طبيعى است كه موضوع علم طبيعى مىباشد پس بحث از اضائهء مذكور بحث از عوارض ذاتيه نوعى از انواع موضوع العلم مىباشد . مثال عوارض ذاتيه عوارض ذاتيهء موضوع : هل الزمان بعد السكون كه زمان عارض بر حركت و حركت عارض ذاتى جسم و جسم موضوع فلسفهء طبيعى است پس سخن از عرض عرض موضوع است . البتّه چون سخن از ابن سينا بود مثال هم

--> ( 1 ) - برهان شفاء ، صفحهء 155 . ( 2 ) - برهان شفاء ، صفحهء 158 .