آن اراده زيد است كه موجد قيام است و هكذا . . . و اقتضاء يعنى اين عنوان فى حد ذاته تمام الموضوع براى حكم به حسن يا قبح نيست بلكه واسطه در اتصاف لازم دارد اگر اين عنوان داخل در عنوان حسنى بشود حسن پيدا مىكند به آن اعتبار و اگر داخل در عنوان قبيحى بشود قبح پيدا مىكند منتهى عنوان يك عنوانى است كه لو خلّي و طبعه و عوارض خارجيه در كار نباشد ، داخل در يك عنوان حسن مىشود يا داخل در عنوان قبيحى مىشود كما سياتى امثله . مقدمه ديگر : اهل معقول قانونى دارند كه كل ما بالعرض لا بدوان ينتهى الى ما بالذات حال در مورد افعال اختياريه هم به نظر علماء آنكه داراى حسن و قبح ذاتى است تنها عنوان عدل و ظلم است و ساير عناوين حسن و قبحشان عرضى است و بايد داخل در عنوان عدل باشند تا حسن شوند و يا داخل در عنوان ظلم باشند تا قبيح شوند ولى خود عدل و ظلم بذاته حسن يا قبيح است با حفظ اين دو مقدمه مىگوئيم : كارهاى اختيارى ما هركدام معنون به عنوانى هستند مثل عنوان ضرب - تعظيم صديق - عدل - صدق ، حال بعضى از عناوين علت هستند براى حكم عقلاء به حسن و يا قبح يعنى تمام الموضوع هستند براى اين حكم و هركجا كه اين عنوان باشد عقلاى عالم بدون معطلى و بطور جزمى حكم مىكنند به حسن يا قبح . نام اين قسم از حسن و قبح را حسن و قبح ذاتى مىگذاريم : مثلا عنوان عدالت و ظلم - علم و جهل ، عنوان عدل حسن ذاتى دارد . يعنى تمام موضوع براى حكم به حسن است و مادامىكه عنوان عدالت صادق است محال است كه عمل عدل باشد ولى قبيح باشد و كذلك العلم و در مقابل عنوان ظلم و جهل قبح ذاتى دارد و مادامىكه بر يك كارى عنوان ظلم صادق باشد محال است كه حسن باشد . مگر عنوان عوض شود يعنى ظلم نباشد . و اينكه اين قسم را حسن و قبح ذاتى مىناميم بخاطر اين است كه اين عنوان فى نفسه و مستقلا متصف به حسن و قبح مىشود . بدون اينكه داخل در تحت عنوان ديگرى باشد . و خلاصه محتاج به واسطه در اتصاف نيست . بعضى از عناوين ، مقتضى از براى حسن و قبح هستند يعنى عنوان يك عنوانى