هيچ كارى ذاتا و با قطع نظر از بيان شارع نه حسن است و نه قبيح ؟ در مسئله دو نظر وجود دارد : 1 - اشاعره مىگويند : هيچ كارى فى حد ذاته و با قطع نظر از بيان و خطاب شارع نه حسن دارد و نه قبح ، بلكه حسن و قبح تابع اعتبار شارع است . هر كارى را كه شارع مقدس حسن بداند و بدان امر كند او حسن و بايستنى خواهد بود و لو امر به زناء با محارم ، و از هر كارى كه شارع نهى كند و تقبيح كند او قبيح خواهد بود و نبايستنى و لو نهى از عدالت يا صلاة باشد و خلاصه پيچ مطلب دست شارع است ، الحسن ما حسنه الشارع و القبيح ما قبحه الشارع و چون تابع اعتبار شارع است اگر شارع قضيه را برعكس كرد يعنى آنچه را كه تا به حال حسن مىدانست از امروز به بعد تقبيح كرد ، آن كار مىشود قبيح . و اگر كارى را كه تا به حال قبيح مىدانست از حالا تحسين كرد آن كار مىشود حسن ، و براى تاييد اين مثال از باب نسخ آورده‌اند و گفته‌اند : شاهد مطلب اين است كه شارع گاهى مدت زمانى يك عمل را واجب مىكند ، سپس آن را نسخ مىكند و حرام مىكند ، مادامىكه واجب كرده بود آن كار حسن داشت ، حالا كه تحريم كرد اين كار قبح پيدا مىكند او بالعكس . ( 1 ) حال در ميان دانشمندان خارجى هم كسانى همين نظر را دارند . من جمله « دكارت » ، دانشمند محترم مرحوم فروغى در جلد اول ( 2 ) از قول دكارت چنين نقل مىكند : دكارت قدرت و ارادهء خداوند را محدود به هيچ‌گونه حدى نمىداند ، حتى آنچه نزد عقل محال مىنمايد ، زيرا كه ضروريات عقلى را هم خدا خلق كرده . هرچه محال است برحسب مشيت محال است و هرچه حق است او حق قرار داده و مىتوانست خلاف آن مقرر دارد و ارادهء خود را بر آنچه به نظر ما محال است نيز تعلق دهد . . . ( 3 ) از قول دكارت چنين آورده : نبايد گفت خداوند در فعل خود به نيكى و زيبايى و داد و خرد مقيد است زيرا نيكى و بدى و . . . را خود او جعل مىكند .

--> ( 1 ) اين متن بيانات فاضل قوشچى در شرح تجريد خواجه ص 373 است كه جناب مظفر اينجا آورده است . ( 2 ) سير حكمت در اروپا ص 155 ( 3 ) و در ص 153 ج 2