خلاف وجود دارد ، و شك بدين معنى به هيچ وجه كاشف نيست . اما شك به معناى معمولى همان ظنى است كه احتمال وفاق آن بيش از احتمال خلاف است - مثلا 75 % احتمال وفاق و 25 % خلاف . در اينجا نيز كشف حاصل تام نيست ؛ لكن اگر شارع مقدس بخواهد اين ظن را اعتبار ببخشد و آن را حجت بداند ، مىگويد كه ظن حاصل از بينه يا اقرار ، با وجود آنكه كشف تام نمىكند ، در عالم اعتبار تشريعى ، كشف تام به حساب مىآيد . به تعبير مرحوم ميرزاى نائينى ( رحمة الله عليه ) ، شارع مقدس و يا عقلا « تتميم كشف » مىكنند . براى بيشتر امارات و طرقى كه اكنون معتبرند ، از طرق عقلائى جعل حجيت شده است ، و اين جعل حجيت همان « تتميم كشف » است ، يعنى عقلا ظن حاصل از بينه و ظنى را كه از قاعدهء سوق و غير اين‌ها حاصل مىشوند و كشف ناشى از آنها تام نيست در عالم اعتبار برايشان آثار كشف تام بار مىكنند . نكتهء ديگر آنكه ظن ، فى حد نفسه ، مانند شك است . شيخ انصارى ( رحمة الله عليه ) مىفرمايد : « الظن غير المعتبر به حكم الشك بل هو هو » : ظن غير معتبر از حيث حكم مانند شك است . آنگاه شيخ ( ره ) اضراب مىكند و مىفرمايد : « بل هو هو » ، يعنى به ديدهء تحقيق بنگريم ، ظن خود شك است ، نه اينكه در حكم شك باشد . و موضوع آن‌هم مثل شك است ، چون شك دليلى است كه معتبر نباشد . اكنون چنانچه مقدار وفاق اين دليل 50 % و ميزان عدم وفاقش هم 50 % و يا وفاق و خلاف 25 % و 75 % باشد ، از لحاظ عدم حجيت يكسانند . بنابراين ، بايد گفت « بل هو هو » : ظن مورد بحث همان شك است . با تأسيس اين اصل روشن مىشود كه اصل عدم حجيت ظن است « الا ما خرج بالدليل » . ظنونى كه از طرف شارع و عقلا بر ايشان جعل حجيت شده است « ظنون خاصه » يا « ظنون معتبره » خوانده مىشوند . از جملهء اين ظنون يكى ظواهر و ديگرى هم ظنى است كه از سنت و اجماع حاصل مىشود . در اينجا بايد بگوييم كه ظن حاصل از اين دو حجت است تا نتيجه بگيريم كه سنت و اجماع هم براى ثبوت حكم شرعى از جملهء ادله‌اند . اكنون به اصل بحث مىپردازيم و موضوع را در دو قسمت « سنت » و « اجماع » به شرح زير مورد بررسى قرار مىدهيم .