« هرگاه در راه خدا سفر مىكنيد رسيدگى كنيد » همين معنا مراد است . و به همين دليل برخى به جاى « فَتَبَيَّنُوا » ، « فتثبّتوا » قرائت كرده‌اند . در آيهء مورد بحث نيز همين معنا مراد است . در اين آيه نيز برخى « فتثبّتوا » قرائت كرده‌اند . اين قرائت نشان مىدهد كه معانى تبيّن و تثبّت نزديك به هم است . 2 - « أن تصيبوا قوما بجهالة » ؛ از تفاسير فراوانى استفاده مىشود كه اين فقره از آيه ، سخن مستقلى است كه براى بيان علّت وجوب رسيدگى و برّرسى خبر فاسق آمده است . برخى از اصوليّون [ - دانشمندان علم اصول ] نيز كه از اين آيه در اين مقام بحث كرده‌اند ، از ايشان پيروى كرده‌اند . به همين دليل ايشان براى واژهء « فتبيّنوا » مفعولى را در تقدير گرفته و مثلا گفته‌اند : « معناى آيه آن است كه راست بودن يا دروغ بودنش را بررسى كنيد [ و روشن سازيد ] . » همچنين براى آنكه نظم و ارتباط فقرات آيه به گونه‌اى باشد كه اين قسمت بتواند تعليل ما قبل به شمار آيد ، كلمه‌اى را در تقدير گرفته‌اند كه بر تعليل دلالت كند ، به اين صورت كه گفته‌اند : معناى آيه اين است كه : خشية أن تصيبوا قوما بجهالة [ از ترس اينكه به نادانى گروهى را آسيب رسانيد ] ، يا حذار أن تصيبوا [ دورى كنيد از اينكه به نادانى . . . ] يا لئلا تصيبوا [ براى آنكه . . . آسيب نرسانيد ] و مانند آن . اين در تقدير گرفتن‌ها همگى تكلّف و چاره‌جويىهايى است كه هيچ قرينه و يا قاعده‌اى در زبان عربى براى توجيه آن وجود ندارد . شگفت اينكه اين امر را به ديدهء اعتبار بنگرند و امرى مسلّم انگارند . به نظر من مناسب‌تر آن است كه بگوييم : سياق كلام و همسويى با اصول قواعد زبان عربى اقتضا دارد كه عبارت : « أن تصيبوا قوما . . . » مفعول « تبيّنوا » باشد ؛ كه در اين صورت معنايش آن خواهد بود « بررسى كنيد و بپرهيزيد از اينكه به نادانى گروهى را آسيب رسانيد . » از سوى ديگر ، ظاهرا عبارت « فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ » كنايه از لازم معنايش ، يعنى عدم حجيّت خبر فاسق است ؛ زيرا اگر خبر فاسق حجّت بود خداى سبحان ما را به پرهيز از « آسيب رساندن به گروهى از روى نادانى هنگام عمل به آن و آنگاه پشيمان شدن از عمل كردن به آن » فرانمىخواند . 3 - « جهالت » واژه‌اى است برگرفته از جهل و يا مصدر دومى براى آن است . اهل لغت