همچنان باقى و محفوظ بماند . لذا ذات بايستى به گونه‌اى باشد كه گاهى متلبس به صفت بشود و گاهى نشود و در هر دو حال ، ذات همان ذات باشد . و اينكه ما اين نكته را شرط مىكنيم براى اينست كه بتوانيم انقضاء تلبس به مبدأ را با بقاء ذات ، تعقل و تصور كنيم تا سپس در اين نزاع وارد شويم كه آيا پس از انقضاء حال تلبس ، مشتق بر ذات ، حقيقتا صادق است يا نه ؟ و اين همه ، پس از اتفاق بر اينست كه در حال تلبس ، صدقش حقيقى است . و الّا اگر با زوال تلبس ، خود ذات هم زائل شود ، ديگر فرض صدق مشتق بر ذات در صورت انقضاء حال تلبس - نه حقيقتا و نه مجازا - معنايى نخواهد داشت . و بنابراين ، اگر مشتق از اوصافى باشد كه با زوال تلبس به مبدأ آن وصف ، خود ذات هم زائل شود ، در محل نزاع داخل نمىشود ، گرچه اسم مشتق برآن صادق باشد ، مثل اينكه مشتق نسبت به ذات ، نوع يا جنس يا فصل باشد نظير ناطق و صاهل ( شيهه‌زننده ) و حساس و متحرك ارادى ( وقتى مىگوئيم انسان ناطق است ، اگر ناطق زائل شود ، انسان هم زائل مىشود و لذا ناطق در محل نزاع داخل نيست ) مطلب محل نزاع را در مثال كراهت نشستن براى تخليه زير درخت مثمره ( ميوه‌دار ) در نظر بگيريد : اگر ثمره از درخت زائل شود اين مثال در محل نزاع داخل است و لذا اين سؤال جا دارد كه آيا پس از زوال ثمره ، اسم مثمره حقيقتا هنوز بر درخت صادق است و جلوس زير آن كراهت دارد يا نه ؟ و امّا اگر درخت از ريشه كنده شود و تبديل به چوب شود ، ديگر در محل نزاع داخل نيست ، زيرا با زوال وصفى كه داخل در حقيقت ذات درخت است ( مراد از وصف ، شجريت است ) خود ذات هم زائل شده و لذا با زوال ذات ، بقاء وصف شجرهء مثمره ، نه حقيقتا و نه مجازا - معقول نيست و امّا چوب ( گرچه باقى است ولى ) ذات ديگرى است كه در گذشته چنين نبوده كه - به عنوان چوب - حقيقتا وصف شجرهء مثمره برآن صادق بوده باشد . زيرا از آن لحاظ كه چوب است ، متلبس به وصف شجره نبوده كه بعدا تلبس از آن زائل شده باشد . « 1 » و بنا بر اعتبار دو شرط مذكور ، آنچه ما در ابتداى بحث گفتيم روشن مىشود و آن اين بود : هر مفهومى كه به لحاظ قيام يك صفت خارج از ذات ، بر ذات حمل شود گرچه اصطلاحا از جوامد باشد ، در محل نزاع بحث مشتق داخل است و نيز عدم شمول نزاع نسبت به افعال و مصادر روشن مىگردد .

--> ( 1 ) - حاصل آنكه در مثال فوق اگر وصف مثمره زائل شود در محل بحث داخل است و اگر وصف شجره زائل شود ، در محل بحث داخل نيست . ( غ )