و كافى است به عنوان شاهد بر آنچه ما مىگوئيم - يعنى اينكه امثال اين قضايا در قسم مشهورات صرف كه واقعى جز شهرت ندارند و از ضروريات نيستند ، داخل مىباشند - سخن شيخ رئيس ابن سينا در منطق اشارات را بياوريم كه مىفرمايد : « و يك قسم از قضايا ، آراء محموده است و شايد علت اينكه خصوصا اين‌ها را مشهور ناميده‌ايم اين است كه اين‌ها اساس و پايه‌اى جز شهرت ندارند و اين‌ها قضايايى هستند كه اگر انسان خودش باشد و عقل مجرد و وهم و حسّش ، و به گونه‌اى تربيت نشده باشد كه قضاياى اين قوا را قبول كند و بدان‌ها اعتراف نمايد . . . . از باب اطاعت عقل و وهم و حسّش ، حكم به اين قضايا نمىكند ، مثل اين حكم كه مىگوئيم : گرفتن مال انسان قبيح است و دروغ قبيح است و نبايد انسان مرتكب آن بشود . . . » . و شارح بزرگ اشارات خواجه نصير الدين طوسى ( ره ) نيز در اين سخن با او موافق است . « 1 » ( سبب سوم ) يكى از اسباب حكم به حسن و قبح ، « خلق انسانى » است كه در هر انسانى - با تمام اختلافاتى كه انسان‌ها در نوع خلق دارند - موجود است مثل خلق كرم و شجاعت . خود وجود همين خلق سبب است براى ادراك اينكه كارهاى كريمانه - مثلا - از امور بايستنى است و لذا بايد فاعل آن را مدح كرد و كارهاى از روى بخل ، از امورى است كه بايد آن‌ها را ترك كرد و لذا فاعل آن مستحق مذمت است . و اين حكم از جانب عقل گاهى به جهت مصلحت يا مفسدت عمومى و يا به جهت كمال و نقص نفس نيست ، بلكه به خاطر خلقى است كه در آدمى موجود است . و اگر اين خلق در بين جميع عقلاء ، عام باشد ، اين حسن و قبح در بين آنان مشهور مىشود و آراء آن‌ها برآن متّفق مىگردد و لكن اگر از جهت ديگرى در خلق ، كمالى براى نفس يا مصلحت عمومى و نوعيه‌اى باشد و موجب مدح و ذم شود ، در محل نزاع داخل مىشود و در اين قسم بايستى به آنچه در باب « خلقيّات » در كتاب « المنطق » ( ج 3 ، ص 20 ، عربى - ص 33 طبع جديد ) گفته‌ام مراجعه كنى تا توجيه و تبيين حكم خلق انسانى به اين‌گونه مشهورات را فراگيرى . ( سبب چهارم ) يكى از اسباب حكم به حسن و قبح ، « انفعال نفسانى » است مثل رقّت ، رحمت ، شفقت ، حياء ، وقار ، جوانمردى و غيرت . . و امثال اين‌ها از انفعالات نفسانى كه هيچ انسانى غالبا خالى از آن‌ها نيست .

--> ( 1 ) - مثال‌هايى كه بدان‌ها اشاره شده ، محل مناقشه است و تفصيل اين مباحث در كتب فلسفهء اخلاق ، مطرح مىشود ، ر . ك : فلسفهء اخلاق از ديدگاه اسلام ، محسن غرويان ، انتشارات يمين ، 1377 .