شمس الدين حافظ
88
غزليات حافظ ( فارسى )
اختلاف متنها : 1 - خ - ق - چو بشنوى سخن اهل دل مگو كه خطاست پ - ( مصرع اول ) - سخنشناس نيى دلبرا خطا اينجاست آغاز مطلع « چو بشنوى » سخن . . . » بهتر از « سخنشناس نيى . . . » مىباشد 1 - خ - پ - دلبرا ق - جان من گزينش « جان من » بر « دلبرا » از اين جهت ارجح است كه در مقام تنبيه كسى كه سخنشناس نيست شاعر لحن ناصحانهء محبتآميز دارد . 3 - خ - ق - كيست پ - چيست در مصرع اول بيت سوم « كيست » صحيح است و « چيست » درست نمىباشد زيرا « كيست » به ذىروح و « چيست » به غير ذىروح اطلاق مىشود . 5 - خ - ق - چنين خوشش آراست پ - ببين چه خوش سوداست . در مصرع دوم بيت 5 نسخه پ « ببين چه خوش سوداست » به كلى غلط است و ربط معنوى با مصرع اول ندارد . 6 - خ - مىپزم شبهاست - خمار صد شبه ق - مىپزد دل من - خمار صد شبه پ - مىپزم هيهات - خمار ديشبه در مصرع اول بيت ششم « مىپزم هيهات » بر « مىپزد دل من » و « مىپزم شبهاست » مزيت دارد زيرا « هيهات » به معنى چه دور از توفيق است و در مقام تاسف ياد مىشود و در اينجا سراغ « شرابخانه » گرفتن با واژهء « هيهات » بسيار متناسب است . « خمار صد شبه » نيز بر « خمار ديشبه » مرجّح است . 8 - ق - خ - هميشه پ - مدام در بيت هشتم « هميشه » بر « مدام » ترجيح دارد چون زيباتر و در انسجام مصرع خوشايندتر است . 9 - ق - چه ساز بود كه در پرده مىزد آن مطرب - هنوز دماغ پر ز هواست خ - چه ساز بود كه بنواخت دوش آن مطرب - دماغم هنوز پر از هواست پ - چه راه بود كه در پرده مىزد آن مطرب - دماغم هنوز پر ز صداست در مصرع اول بيت نهم « چه راه بود كه در پرده مىزد آن مطرب » بطور كلى بر ضبطهاى ديگر ( خ و ق ) برترى دارد . چون « راه » در اينجا به معنى « مقام موسيقى » و مناسب با « پرده » است و از آن نظر كه مورد پرسش قرار گرفته اين بيت « دماغم هنوز پر ز هواست » بر « دماغم هنوز پر ز صداست » و « هنوزم دماغ پر ز هواست » با توجه به اينكه هوا به معنى ميل و خواهش مىباشد برتر و صحيحتر است . خاصه اين كه « صدا » در مقطع شعر آمده است . 10 - خ - دوشم - شوقم هنوز پر ز صداست ق - ديشب - حافظ هنوز پر ز صداست پ - دوشم حافظ هنوز پر ز نواست در مصرع اول بيت دهم « دوشم » بر « ديشب » ترجيح دارد . زيرا هم دلنشينتر است و هم با توجه به معنى ديگر « دوش » كه « شانه » است با واژهء « سينه » در مصرع دوم صنعت مراعات نظير را نشان مىدهد . و اما در مصرع دوم گزينش « حافظ » بر « شوقم » ارجح است . زيرا بيت آخر را داراى تخلص مىكند و چنان كه مىدانيم حافظ مقيد به آوردن تخلص در مقطع غزلهاست .