اينها اصلا چطور با هم قابل مقايسه هستند ؟ خواسته‌اند حافظ را اين‌طور معرفى كنند . بنده جهان‌بينى حافظ را جهان‌بينى عرفانى مىدانم . بلا شك حافظ يا عارف است . البتّه وقتى ما مىگوئيم او يك عارف است . منظورمان اين نيست كه از اولى كه رفت مكتب و از مكتب آمد بيرون يك عارف شبيه بايزيد بسطامى بود تا آخر عمرش . بلكه مردى بوده كه هفتاد - هفتاد و پنج سال عمر كرده است و اگر سى سال آخر عمرش را هم با عرفان گذرانده باشد خوب يك عارف است . عرفاى بزرگ هم از اوّل بسم اللّه زندگيشان كه عارف نبودند . بالاخره يك دورانى را گذرانده‌اند يا دوران عادى را و يا دوران كسب و تجارت را و يا دوران علم و تحصيل و فضل و يا حتى دوران فسق و فجور را . يك‌مرتبه هم بخاطر حادثه‌اى يا بخاطر هر دليلى به معنويّت و نور راه پيدا كرده‌اند و عارف شده‌اند . ما مىگوييم حافظ عارف گشته و به وصال حق رسيده و از دنيا رفته است . جهان‌بينى حافظ - آنچه كه به عنوان جهان‌بينى او مىشود معرفى كرد و سخن آخر حافظ است - بدون شك جهان‌بينى عرفانى است . همان‌طوركه عرض كردم بسيارى از