شمس الدين حافظ
19
ديوان حافظ با شرح كامل ( منزل به منزل با حافظ ) ( فارسى )
سن كه اگر خطايى هم در اين كتاب دارم ( كه دارم ) دوستان و بزرگان اين ديار ، به حرمت آن از شدت تازيانههاى انتقاد بكاهند و رهنمونم باشند . اين كتاب را با تمام ارادتى كه به « مرحوم خلخالى » داشتم ، از نسخهى زندهياد « قزوينى » و « غنى » برگزيدم كه در حال حاضر بيشترين اعتبار را نزد حافظ دوستان دارد . همان گونه كه خوانندگان گرامى مىدانند ، بسيارى از كلمات به كار برده شده در غزلهاى حافظ ، داراى ايهام است كه به همراه استعارهها و تشبيههاى بسيار زيبا و هنرمندانهاى او ، شاكلهى اصلى و حتى شخصيتى كتاب را تشكيل داده است . اين كلمات ، گاه سببساز مناقشههاى فراوان در بين اهل فرهنگ شده و هريك نيز بر استنباط خود پاى فشردهاند . كلماتى چون ساقى ، يار ، پياله ، شراب دوساله ، يار چاردهساله و . . . نمونهاى از دهها كلمه و واژهاى است كه هريك از بزرگان قوم به فراخور روحيه و دانش خود ، معنايى براى آن در نظر گرفتهاند . اين معانى كه براى آسان شدن تقسيمبندى ، آن را به دو قسمت زمينى و آسمانى مىنامم ، همان مصداق اختلاف نظر اديبان بوده و هست . گروهى ساقى را حضرت دوست و گروهى ديگر همان ساقى زمينى مىدانند و جماعتى براى پير مغان بر اين اعتقادند . آن چه در اين كتاب آمده ، پلى ميان روحانىنگرى و مادىنگرى است . اين كتاب مدعى هيچ ادعايى نيست . كوششى است براى برداشتن گام نخست و براى آشنايى بيشتر نسل جوان ايران با يكى از مفاخر ادبى خويش . در پايان لازم مىدانم نكاتى را به اجمال ذكر كنم : 1 - در طول قرنها ، تاريخ پرنشيب و فراز اين سرزمين ، مناسبات گوناگون و شرايط مختلف بر زندگى مردم حاكم بوده است . هنرمندان نيز به تبع نوع حكومت و وضعيت جامعهى خويش حركت مىكردهاند . گاه جنگ بوده و گاه صلح ، گاه شايد عدالت بوده و گاه ظلم و به همين دليل است كه گاه شاعرى ابروى يار را به قوس محراب و هلال ماه تشبيه مىكند و ديگرى به كمان و شمشير . حتى در دوران حافظ هم شرايط اجتماعى دچار تغييرات گوناگون شده و شاعر نيز اين تأثيرات را هنرمندانه و رندانه در قالب شعر بازگو كرده است . بسيار مايل بودم كه اين تأثيرگذارىهاى حكومتى - اجتماعى را در اين كتاب بياورم كه بخت يار نشد و اميدوارم كه روزى به اين كار همت گزارده شود . 2 - يكى از مسايلى كه سالهاست با آن روبهرو بوده و هرگز نتوانستهايم قالب يكدستى براى آن فراهم آوريم ، تنوع رسم الخط و معيارهاى گوناگون نزد نويسندگان ، ويراستاران و . . .