و چون 25 را از 1227 ( زمان حيات استادش ) كنار بگذاريم ، تاريخ 1202 به دست مىآيد . « 1 » و اگر به گفتهء صاحب روضات « 2 » توجه كنيم كه در سال 1262 ه . ق . عمر صاحب جواهر را به هفتاد سال تخمين زده است ، پس بايد ولادتش در حدود 1192 ه . ق . بوده باشد . و بدين ترتيب مىتوان گفت كه تلمذ و استفادهء « 3 » مرحوم شيخ از استاد اكبر آقا محمّد باقر وحيد بهبهانى وجهى دارد ، چه آنكه وى در هنگام درگذشت وحيد بهبهانى ( 1206 ه . ق ) شانزده ساله بوده و دوران صباوت را پشت سر گذاشته بوده است . و نيز اگر روايت نمودن مرحوم شيخ را از سيد بحر العلوم ( د . 1212 ه . ق ) . بپذيريم ، تاريخ 1192 ه . ق . با واقعيت مطابقت دارد . اما حقيقت آن است كه : صاحب جواهر نه محضر وحيد بهبهانى و نه درس علامه طباطبائى بحر العلوم را درك كرده است ، زيرا مرحوم صاحب جواهر در لابلاى كتب خويش از اين دو بزرگوار به عنوان استاد خويش ياد نكرده ، و حتى تصريح مىكند كه از طريق مرحوم سيد جواد عاملى از علامه طباطبائى نقل حديث كرده است . و از آنجا كه گفتار صاحب روضات به گفتهء شخص ديگرى از ارباب تراجم تأييد نشده ، نمىتوان آن را پذيرفت . اساتيد مرحوم شيخ محمّد حسن پس از پشت سر گذاشتن دوران كودكى ، به اقتضاى عشق درونى و پيروى از سنت حسنهء نياى خود - كه همه از عالمان و پيشوايان دين بودند - براى تحصيل علوم دينى به محضر اساتيد نامدار حوزهء نجف شتافت و از

--> ( 1 ) . تهرانى ، كرام البررة ، ج 1 ، ص 311 . ( 2 ) . موسوى خوانسارى ، روضات الجنات ، ص 182 . ( 3 ) . صاحب روضات مىگويد : مرحوم شيخ در لابلاى جواهر از وحيد به عنوان « استاد ناالاكبر » نام برده ، و از آن برمىآيد كه شيخ در ابتداى امر از درس وحيد بهره برده است ، موسوى خوانسارى ، روضات ، ص 182 .