شهر در طى قرون ، تقويت و تحكيم شده و فترات آن به مراتب از فترات علمى ساير مراكز دانش در جهان اسلام چون نجف اشرف - كه حيات و نشاط علمى در آن چندين قرن در برابر حله و كربلا و اصفهان و ديگر بلاد شيعى حالت ركود داشت - كمتر و ناچيزتر بوده است » . « 1 » با شروع قرن چهاردهم هجرى ، قم به قطب علم‌ودانش شيعى مبدل شد . علاوه بر عالمان و فقيهان شهر قم ، هزاران نفر از دانش‌پژوهان و فرزانگان از گوشه و كنار ايران به اين شهر آمدند و بازار علوم اهلبيت عليهم السّلام را رواج دادند . يكى از آن مردان بزرگ - كه نادرهء شهر قم و استاد بسيارى از علماى قم بود و با كوشش وى ، خدمات بزرگ دينى و علمى صورت گرفت - فقيه محدث ، اديب شاعر ، حكيم متكلم مرحوم آيت اللّه حاج ميرزا محمّد ارباب قمى است ، كه نامش هماره جاودان خواهد بود . اينك در هشتادمين سال وفاتش ، يادش را گرامى مىداريم و به ذكر جميل او مىپردازيم . ولادت آيت اللّه حاج ميرزا محمّد ارباب ، در سال 1273 ه . ق در بيت علم و فضل - و درعين‌حال كشاورز - در شهر قم چشم به جهان گشود . « 2 » پدر پدر بزرگوارش ، اديب اريب مرحوم محمّد تقى بيك ارباب ، معروف به جان بابا ، از فاضلان و اديبان و شاعران قم به شمار مىرفت . مرحوم ميرزا على اكبر فيض دربارهء او مىنويسد : « 3 » « ارباب : داهية الدهر ، نابغة الزمان ، طليق اللسان ، رشيق البنان محمّد تقى

--> ( 1 ) . مدرسى طباطبايى ، حسين . كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 4 . ( 2 ) . اشراقى ، مقدمهء اربعين الحسينية ، « ب » . ( 3 ) . مدرسى طباطبائى ، كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم ، ص 73 .