بر رسائل شيخ برمىآيد - وى در اين مدت ، مبانى و گفتار شيخ اعظم را حفظ كرد و در جاىجاى كتاب به ذكر آنها پرداخت . پس از درگذشت شيخ اعظم در سال 1281 ه . ق وى با حضور در محضر حضرات آيات عظام ميرزا محمّد حسن شيرازى و ميرزا حبيب اللّه رشتى ، به تكميل دانسته‌هاى خويش پرداخت . با مهاجرت ميرزاى شيرازى به سامرّاء ، او و حاج سيد صادق قمى تنها به درس ميرزا حبيب اللّه رشتى رفتند ، و تا سال 1296 ه . ق به مدّت 16 سال از بحثهاى فقه و اصول آن وارث دانش شيخ انصارى « 1 » بهره بردند . در حدود سال 1296 ه . ق ، وى به همراه هم مباحثهء خويش رهسپار سامّرا شد و به مدّت دو سال نيز از درس آيت اللّه ميرزا محمّد حسن شيرازى بهره برد و در سال 1298 ه . ق به قم مراجعت كردند . مرجعيت و تدريس با آمدن ايشان به قم ، چشمها همه به او و هم بحثش دوخته شد . مردم حق‌شناس قم كه دو تن از بهترين شاگردان استاد استادان ميرزا حبيب اللّه رشتى و ميرزاى شيرازى را در ميان خود مىديدند ، سخت شادمان شدند و اطراف آنان را بگرفتند . آن دو نيز به تدريس علوم دينى ، وعظ و ارشاد ، هدايت مردمان ، تأليف كتب علمى ، امامت جماعت ، افتا ، و چاره‌جويى مشكلات مردم پرداختند . مرحوم حاج آخوند سالها در مسجد مقدس امام حسن عسكرى عليه السّلام اقامهء جماعت و ارشاد و موعظه مىكرد ، و رسيدگى به دعاوى ، قضاوت شرعى ، حكومات و حل و

--> ( 1 ) . ميرزاى رشتى خود فرموده است : شيخ مرحوم سه چيز داشت : علم ، سياست و زهد . علم خود را به من و سياستش را به آقا حسن شيرازى بخشود ، و زهدش را هم خود به گور برد . شيخ انصارى هم فرموده بود : من براى سه نفر درس مىگويم : ميرزا محمّد حسن شيرازى ، ميرزا حبيب اللّه رشتى و آقا حسن نجم آبادى . ر . ك : تهرانى ، نقباء البشر ، ج 1 ، ص 438 .