در چنين سؤال و جوابها و نشر آن در ميان مردم داشت » . « 1 » نقش شيخ در جنبش تنباكو « 2 » بدون‌شك نهضت تحريم تنباكو يكى از برترين حركتهاى فكرى روحانيت بود كه منجر به مترقىترين جنبش اجتماعى ايران در نوزدهمين قرن ميلادى گرديد . واگذارى امتياز انحصار دخانيات به يك كمپانى انگليسى كه مجموع كاركرد توليدى و تجارى يكى از مهمترين رشته‌هاى اقتصادى را كه بازرگانان ايرانى به خوبى از عهدهء آن برمىآمدند ، از ننگين‌ترين قراردادهاى دولت ايران با كشورى استعمارگر و تجاوز پيشه به شمار مىرود . فتواى تحريم ميرزاى شيرازى - پيشواى جهان تشيع در اوايل قرن 14 ق - و پيروى يكپارچهء مردم مسلمان از حكم رهبرى مذهبى ، آن‌چنان استعمار خارجى و استبداد داخلى را به زانو درآورد كه تا مدنها از استقامت باشكوه ملت مسلمان دچار سردرگمى و دستپاچگى شدند ؛ به گونه‌اى كه استعمار و استبداد و ايادى داخلى آنها را مجبور ساخت تا در نگرش خود نسبت به روحانيت تجديدنظر كرده ، جبههء نوظهورى را در مقابل خويش گشوده بينند . واقعهء « رژى » موجب بزرگترين و نخستين جنبش ملى بر عليه حكومت بود كه سرانجام موجب به زانو درآمدن ديو استعمار گرديد . در اين ميان نقش تعيين كنندهء مقامات روحانى تهران و از جمله حاج شيخ فضل اللّه نورى غيرقابل ترديد است . شيخ به عنوان يكى از برجسته‌ترين روحانيون تهران كه نفوذ اجتماعى و بينش مذهبى و سياسى خود را در جهت پيشبرد هرچه تمامتر نهضت به كار گرفته بود نامى بس آشناست . « 3 » او در اين حركت ملى ، فعالانه شركت نمود و همراه حاج ميرزا حسن آشتيانى بزرگ مجتهد پايتخت و ديگران در

--> ( 1 ) . انصارى ، شيخ فضل اللّه نورى و مشروطيت ، ص 32 . ( 2 ) . براى اطلاع بيشتر ر . ك : منذر ، تحليلى از نقش سه‌گانهء شهيد شيخ فضل اللّه نورى در نهضت تحريم تنباكو . ( 3 ) . كرمانى ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، ص 12 .