محققانه‌تر است . كتاب اسفار كه مشتمل بر چهار سفر است « 1 » مهمترين كتاب ملا صدراست . مصنف در اين كتاب درصدد مقايسه بين افكار خود و پيشينيان برآمده است و به نحو خاصى مشى نموده است ، در نزد ارباب معرفت كتاب اسفار بهترين كتابى است كه از زمان پيدايش فلسفه تاكنون نوشته شده است و پر از تحقيقات و تدقيقات است . در گوشه و كنار اين كتاب مطالب بسيار مهمى نوشته و بيشتر معانى و حقايق نفيسه را به‌طور اجمال و اشاره بيان نموده است ، هركسى مرد فهم آن كلمات نيست . لذا بزرگان كتاب اسفار را مشكلترين كتاب در فلسفه دانسته‌اند . صدر المتألهين مطالب زيادى از قوم بدون اسم در اين كتاب نوشته است ، ولى مطالبى را كه از ديگران اخذ كرده است ، مطالب ساده و سطحى و رايج است و غير از تحقيقات مختص به خود اوست . اهميت صدر المتألهين در تحقيقات رشيقه‌اى است كه اختصاص به خود او دارد . اين‌كه در السنه و افواه بعضى از عوام عصر معروف شده است كه صدر المتألهين مطالب و مبانى ديگران را به اسم

--> ( 1 ) . چون اهل سلوك و عرفان در سير معارج يقينى چهار سفر دارند ، صدر المتألهين كتاب اسفار را بر طبق حركات عرفا در انوار و آثار در چهار سفر قرار داده است . در كيفيت انطباق مطالب كتاب با چهار سفر عرفا اختلاف است . سفر به اصطلاح اهل يقين عبارت از سير و مسافرتى است كه مبدأ آن عالم طبع و منتهاى آن فناى فى اللّه و بقاى به اوست . سفر اول سفر از خلق به سوى حق ، سفر ثانى سفر از حق به سوى حق است ، ولى بالحق چون آخر اين سفر اول مقام ولايت است و وجود سالك در اين سلوك وجود حقانى شده است . سفر ثالث سفر از حق به خلق است ، ولى بالحق . سالك در اين سفر از حق رجوع به خلق نموده و از براى او تمكين بعد از تلوين و صحو بعد از محو حاصل مىشود . سفر رابع سفر از خلق به خلق است « بالحق » . كتاب اسفار به اعتبار مباحث امور عامه و جواهر و اعراض كفيل سفر اول و به اعتبار مباحث الهيات به معناى اخص كه در آن اثبات ذات حق و صفاتش مىشود ، كفيل سفر ثانى و به اعتبار اثبات جواهر عقليه و ملائكه علوى ، كفيل سفر ثالث و به اعتبار مباحث نفس و معاد ، كفيل سفر رابع است .