همهء صور كليه ظهورات و شؤون و فروع و شعب عقل فعالند ، صور عقليه نيز داراى وحدت اطلاقى و شمولىاند « 1 » . اگر چنين وحدتى را شيخ و اتراب و اتباع او براى عقل فعال و صور عقليه اثبات مىنمودند و نفس را با معقولات متحد مىدانستند ، از قول به اتحاد نفس با عقل فعال تحاشى نمىنمودند . اگر قائلان به اتحاد نفس با عقل فعال مقدماتى را كه ذكر كرديم اثبات ننمايند ، از اتحاد نفس با عقل فعال لازم مىآمد كه نفس متحد با عقل فعال جميع معلومات عقل فعال را واجد شود و به همهء آن معلومات آگاهى پيدا نمايد . اگر چنانچه عقل در سير استكمالى به مراتب كامله‌اى برسد به نحوى كه همهء مراتب وجودى را نائل شود ، چه‌بسا از عقل فعال كاملتر و به همهء معقولات عقل فعال احاطه پيدا نمايد و عقل فعال از رشحات و حسنات وجودى او محسوب شود . اتحاد مراتبى دارد ، مرتبهء ادناى اتحاد درك يك صورت كليه است و مرتبهء اعلاى آن سير كامل در ملك و ملكوت و احاطهء بر عوالم غيب و شهود است . مثل آن‌كه نفس انسانى قبل از حصول ادراكات خياليه ، خيال بالقوه است و به واسطهء اتصال به عالم برزخ و وساطت عالم مثال منفصل اخذ فيض وجود

--> ( 1 ) . چون از رشحات عقل فعالند ؛ افراد انسان در ادراك كليات مختلفند . بعضى بعد از مدتها تحصيل اتحاد ضعيفى با عقل فعال پيدا مىنمايند . برخى در ادراكات متوسطند و بعد از رياضات علميه نفس آنها وسيع و محيط بر كثيرى از معانى كليه مىشوند . برخى در استعداد كاملند و با سرعت هرچه تمامتر بر معلومات متداوله محيط و چه‌بسا كثيرى از مجهولات را در اندك مدتى كشف نمايند . اتحاد اين جماعت با عقل فعال تمامتر و كاملتر از ديگران است . عدهء قليلى كه به‌حسب نفس و روح مستكفى بالذاتند ، به صرف مشاهدهء خارج به حقايق ملك و ملكوت اطلاع پيدا مىنمايند . اين عده همان انبياء و اوليائند كه در ابتداى وجود مستفيض از عقل فعال و به حسب نهايات و قوس صعود همهء مراحل وجودى را طى كرده و از عقل اول هم كاملتر مىشوند . چه‌بسا عقل اول حسنه‌اى از حسنات آنها گردد . اين مقام به حضرت ختمى صلّى اللّه عليه و آله و اولاد طاهرين آن حضرت اختصاص دارد .