منظورهاى گوناگونى است كه در آن مىباشد . مىبينيد ضمن اين كه از وعظ و پند و اندرز و زهد و زجر سخن مىگويد ، به امور جنگى و بسيج عمومى براى جهاد مىپردازد ، سپس رشته سخن را به آموزش عملى آنها و درسهاى عالى از چگونگى آسمانها و بحثهاى نجومى و اسرارى از موجودات زمينى ، و آنچه در آسمان نهفته است ، مىكشاند ، و از آنجا به فلسفه آفرينش و اثبات وجود آفريدگار جهان و تفنن در معارف الهى و بحث خداشناسى و كيفيت مبدأ و معاد پرداخته و توجه خود را به امور مملكت دارى و سياست كشورى و زندگى ملتها معطوف مىدارد ، و به دنبال آن از آشنا ساختن مردم به فضائل اخلاقى و قوانين اجتماعى و آداب معاشرت و مكارم اخلاق و ظواهر زندگى دنيا و غير از اينها از مقاصد گوناگونى كه با متجلىترين مظاهر خود در « نهج البلاغه » مىدرخشد ، سخن مىگويد . مىبينيم امام ( عليه السّلام ) در برابر هر يك از اين اقسام كه بر شمرديم پيشواى همه است ، و شخصيت بى مانند آن حضرت بر همگان به خوبى آشكار است . در حالى كه مىبينيم مردان بزرگ جهان در بهترين سخنان خود فقط در يك صفت از خصوصيات خود ديده مىشوند . گفتار شيخ محمد عبده در مقدمه شرح نهج البلاغه علامه نامى شيخ محمد عبده مرجع تقليد مصر و مصلح دينى آن كشور در مقدمه شرح خود بر نهج البلاغه « 1 » بعد از تفكر و تدبر و بررسى در باره اين

--> ( 1 ) - شرح نهج البلاغه محمد عبده در يك جلد ، مكرر در مصر و لبنان چاپ شده است . شيخ محمد عبده در اين كتاب ذيل خطبه‌ها و سخنان و نامه‌هاى حضرت امير ( عليه السّلام ) لغات مشكل و نكات حساس آن را شرح داده و از نظر ادبى خدمت به سزائى به « نهج البلاغه » نموده است . وى كه دانشمندى روشن فكر و اصلاح طلب بود سالها به معيت استاد مشهور خود سيد جمال الدين اسدآبادى در مصر و اروپا بر ضد استعمار انگليس در ممالك اسلامى مبارزه كرد . و در پاريس با همكارى سيد روزنامهء « العروة الوثقى » را براى نشر افكار و اهداف خود نشر نمود . وى سالها رئيس دانشگاه الازهر و برجسته‌ترين دانشمند مصر بود . محمد عبده به سال 1320 ه - در مصر چشم از جهان فرو بست .