چنين كرد ولى بعدها او را با اين شعر هجو كرد : مكارم را رها كن ، براى طلب آن كوچ نكن . سر جايت بنشين ! زيرا اين تو هستى كه واقعا نيازمند طعام و لباسى ! زبرقان از او به عمر شكايت برد . عمر از حسان بن ثابت پرسيد : اين شعر هجو است ؟ و او داورى كرد : آرى ، هجو و مايهء تحقير اوست . پس عمر او را در حبس كرد تا اينكه عبد الرحمن بن عوف و زبير واسطه شدند و عمر پس از اينكه از او پيمان گرفت ديگر كسى را هجو نكند آزادش كرد و گفت : اگر كسى را هجو كند شديدا با او برخورد مىشود . « 1 » 3 . مدوّنة الكبرى : گفتم : اگر مردى به ديگرى بگويد : اى فرزند زن فاجره ! يا اى فرزند زن فاسقه ! يا اى فرزند زن خبيثه ! حكمش چيست ؟ گفت : اگر بگويد : اى پسر زن فاسقه يا فاجره ! جز عقوبت چيزى بر او نيست و امّا اگر بگويد : اى پسر زن خبيثه ! بايد قسم بخورد كه قصد تهمت نداشته . امّا اگر قسم نخورد به نظر من ، بايد حبس شود تا قسم بخورد و اگر حبس طولانى شد ، ( و او حاضر به سوگند نشد بر طبق نظر حاكم ) كيفر سخت مىبيند . گفتم : مقدار كيفر در اين موارد از نظر مالك چه قدر است ؟ گفت : به مقدارى كه امام صلاح بداند و افراد در اين موارد مختلفند : برخى به آزاررسانى معروفند ؛ چنين شخصى بايد كيفرى دردناك ببيند . گاهى شخص اتفاقا لغزشى از او سر مىزند ، در حالى كه معروف به درستى و خوبى است . امام ملاحظه مىكند اگر دشنام بزرگى است ، به اندازه‌اى كه آدم بزرگوارى مثل او تأديب مىشود ، وى را تنبيه مىكند و اگر دشنام كوچكى است مالك گفته است : حاكم ، موارد جزئى را كه از آدم‌هاى جوانمرد سر مىزند ، چشم‌پوشى مىكند . « 2 » 4 . داوود بن يوسف خطيب : . . . شخصى كه به مردم ناسزا مىگويد ، اگر جوانمرد است موعظه مىشود و اگر چنين نيست ، زندانى مىشود و اگر بدزبانى عادت اوست مورد ضرب واقع و زندانى مىشود . « 3 » 5 . كتانى : قاضى ابن سعيد در كتاب التيسير فى احكام التفسير مىگويد : اگر نويسنده يا شاعرى كسى را سبّ يا هجو كند ، زندانى و تأديب مىگردد و عمر اين كار را با حطيئه

--> ( 1 ) . تاريخ المدينه ، ج 2 ، ص 785 ؛ نك : تتمة المنتهى ، ص 42 . ( 2 ) . ج 6 ، ص 223 و ج 4 ( چاپ چهار جلدى ) ، ص 391 . ( 3 ) . فتاوى الغياثيه ، ص 99 .