خود - از عموميت فرمايش پيامبر كه فرمود : هر بدعتى گمراهى است . « 1 » و در پايان مىگوييم اين يك جواب قانع‌كننده است - هر چند بعضى از اين مناقشات جاى بررسى است - بر گفتار امثال قسطلانى و ابن عابدين و سايرين - در مورد ، حمايت از كلام خليفه عمر بن خطاب - كه « بدعت خوبى است » در مورد ادعاى آنها مبنى بر اينكه بدعت پنج قسم دارد و همچنين بر اين ادعا كه حديث « هر بدعتى گمراهى است » نيز عامى است كه تخصيص خورده است . ما نيز به آنها مىگوييم : اينكه گفته شود بعضى بدعتها نيكوست ، با ادله كه در مذمت عموم بدعتهاى شرعى وارد شده تناقض دارد و دليلى كه اطلاق را مقيد كند وارد نشده ، پس تقسيم كردن بدعت به نيك و زشت محال است . و ادعاى نيك بودن بعضى بدعتها به معناى متهم كردنِ دين به نقص و كامل نبودن است و به معناى زمينه‌سازى كم و زياد نمودن در امور دين براى افرادى كه دين را بازيچه خود مىدانند مىباشد و نيز به معناى وجود نداشتن ملاكى براى تشخيص بدعت حسنه از بدعت ناپسند است . بنابراين حديث « هر بدعتى گمراهى است » قاعده‌اى كلى و عام است كه شامل همه افراد بدعت مىشود و چيزى از آن جدا نمىشود پس اين دليل ، چاره سخنى كه خليفه در مورد نماز تراويح گفته نيست كه پس از جمع كردن مردم بر يك قارى گفت : چه بدعت خوبى است ! و دليلى كه اين فعل خليفه را مشروع بشمارد و از طرف شرع اسلام

--> ( 1 ) . حقيقة البدعة و احكامها ج 2 ، ص 140 ؛ الابهاج فى شرح المنهاج ج 2 ، ص 94 ؛ تحذير المسلمين ، ص 76 .