خارجيان : عجارديان و اباضيان خارجىگرى جنبش انشعابى انقلابى كه بر اثر مخالفت سپاهيان كوفى على ( ع ) با موافقت تحكيم او با معاويه پس از جنگ صفين ( 37 / 657 ) پديد آمد . از همان آغاز در ايران نفوذ كرد . انگيزه اين جنبش آن چنان كه ج . ولهاوزن « 1 » تأكيد كرده بيش از آنكه تازى مآب باشد اسلامى بود . خارجيان در درخواستشان از براى اجراى اصل حكومت الهى اسلام كه در شعار لا حكم الّا للّه ايشان نمودار شد به گونه‌اى تعصب‌آميز سازش‌ناپذير بودند ، به عقيده ايشان خليفگان هم مىبايست بىقيد و شرط به اين حكم آنچنان كه در قرآن بيان شده است گردن نهند . اگر مانند عثمان ، على و معاويه ، از گردن نهادن خوددارى نمايند بايد آنها را به توجه و توبه فراخواند ، و چنان كه خوددارى كنند ، صرف نظر از هر گونه صلاحيت قبلى بايد با زور آنان را بر كنار ساخت . با كسانى كه از اين خليفگان پشتيبانى كنند يا از ايشان تبرى نجويند بايد بىگفتگو جنگيد . مردود دانستن حق انحصارى قريش در داشتن خلافت ، به رغم ستايشى كه از ابو بكر و عمر مىكردند ، با انگيزه حكومت خدايى ايشان سازگارى داشت ، آنها بر اين عقيده بودند كه هر مسلمان شايسته اگر هم غلامى سياه باشد مىتواند به مقام امام مشروع و امير مؤمنان برگزيده شود . آن چنان كه فرقه‌شناسى از سده سوم / نهم ذكر كرده « خارجيان مدعى هستند كه امام مىتواند

--> ( 1 ) . Die Religios - Politischen oppositions parteien im alten lslam . pp . 11 - 17 .