كوچكتر از آنان كه در باختر ايران بودند به دست داده است « 1 » . كه آشكارا بيانگر افزونى تازيان اسكان يافته دورهء متقدم در سرزمين‌هاى خاورى است . بيشتر اين محدثان در آغاز دوران عباسى مىزيستند . نخستين محدث خراسانى كه آوازه بلند يافت عبد الله پسر مبارك مروزى ( مرده به سال 181 / 797 ) بود كه از پدرى ترك و مادرى خراسانى زاده شده بود « 2 » . در ايران در آغاز كانونى از دانش حديث اسلامى كه درخور برابرى با مدينه ، مكه ، كوفه ، بصره ، دمشق يا حمص باشد پديد نيامد . اين كانون‌هاى نخستين دانش‌هاى اسلامى مكتب‌هاى گوناگونى را پرورش داد كه با هم در رقابت بودند و گاه نظريه‌هايى مذهبى و فقهى بسيار متفاوت داشتند . بنابراين اسلام سنت‌گراى نخستين از لحاظ عقيدتى يك‌دست نبود . هر چند از محافظه‌كارى مذهبى همه جانبه حكايت داشت . درحالىكه برخى از گرايش‌هاى مكتب‌ها و جريان‌هاى سنت‌گراى نخستين در شهرهاى بزرگ قلمروهاى مركزى اسلام را به روشنى مىتوان توصيف كرد ، درباره جريان‌ها و تمايل‌هاى سنت‌گرايى در زمانهاى آغازين اسلام در ايران آگاهىهاى بسيار ناچيز در دست است . شايد نيرومندترين آنها نفوذ بصره بود كه بيشتر تازيان مهاجر به ايران و محدثان نخستين از آن شهر آمده بودند . بىگمان در آنجا بيشتر گونه‌اى وفادارى به اسلام وجود داشت كه به خلافت تاريخى وابسته بود هر چند به طور اخصّ پشتيبان خاندان اموى نبود . جريان‌هاى خارجيان و شيعه در برخى از ناحيه‌ها وجود داشت اما بر روى هم حاشيه‌اى بود . در حالى كه خراسان ، مكتب سنت‌گراى آغازين را تشكيل نداد . خراسانيان يا مهاجران خراسانى مهمترين مكتب سنت‌گراى اهل تسنن را در اوج شكوه خلافت عباسى تشكيل دادند و آن را حفظ كردند . كيش حنبلى ، مكتب احمد پسر حنبل به شيوه معمول محصول بغداد و جهان تازى شمرده شد . و به طبع چنانست ،

--> ( 1 ) . اين سعد ج 7 / 2 صص 101 - 109 ( خراسان ) 109 - 111 ( رى ، همدان ، قم ) . ( 2 ) . خطيب بغدادى ، تاريخ بغداد ، ج دهم ، ص 153 .