1 - كريستنسن كه از سال 1925 رسالهء اساسى خود را دربارهء مزدكىگرى نشر داد ، معتقد بود كه ويژگى اصلى اين مذهب از آيين مانى سرچشمه گرفته است « 1 » . پژوهش‌هاى نوتر بيشتر بر اين باورند كه هر چند مزدكىگرى بىگمان از كيش مانوى اثر پذيرفت ، ولى آن جنبشى اصلاح‌خواهانه از كيش زرتشت بوده است « 2 » . مزدكيان مىگفتند پيش از آن كه كيشى نو را عرضه كنند ، نمايندهء كيش راستين زرتشتند . با اين كه آنان نقّادانه به كيش رايج مزدكى مىنگريستند ولى از براى از ميان بردن ساخت بنيادين دستگاه دينى زرتشتيان يا رها كردن آن كوششى ننمودند . بنابراين مىتوان شريعت مزدكيان را در قياس با دستگاه دينى رسمى High Church « 3 » زرتشتيان كه نمايشگر آرمان‌هاى محافظه‌كارانه طبقه اشراف بود . شريعتى از نوع دستگاه دينى عوام ( عاميانه ) Low Church خواند كه نمايشگر احساس‌هاى اجتماعى - مذهبى عامه مردم بوده ، دليل‌هاى موجود كه به نفع اين نظريه ارائه شده قوى است . و با آگاهىهايى كه دربارهء ويژگى خرميان در دوران اسلام در دست است همداستان است . خرميان نماينده احساس‌هاى ملى ايرانيان و در پى بىآن بودند تا به رغم گرايش‌هاى مذهبى عام‌گرايى مانويان ، فرمانروايى مستقل ايرانيان را دوباره برپا سازند . اما مزدكىگرى نخستين به ظاهر بيش از دستگاه دينى رسمى زرتشتيان پذيراى نفوذهاى بيگانه بود . ريشه‌هاى بنيادين آن را شايد بتوان به امكان تأثير

--> ( 1 ) . A . Christensen , Le Regne du roi KawadhI et Le Communisme Mazdakite صص 98 به بعد ( 2 ) . O Klima Mazdak : Geschichte einer sozialen Bewegung im Sassanidischen Persien . pp 204 ff : Yarshater . pp 995 - 998 . ( 3 ) . استاد دكتر احسان يار شاطر در پاسخنامه‌اى به مترجم دربارهء اصطلاح‌هاى High Church و Low Church مىنويسند : معادل فارسى البته ندارد در H . CH . . بيشتر توجه به محتواى اناجيل است و ايمان به مسيح ، در Low Church آداب و مراسم مذهبى و وظايف و دخالت كشيش‌ها اعتبار مخصوص دارد . هر دو مربوط به كليساى انگلستان است . در مورد زرتشتيان شايد بايد گفت مذهب رسمى و مذهب مردمى ( هر چند هيچ يك پرمطلوب نيست ) غرض در حقيقت شريعتى طريقتى است و شايد بتوان اين دو اصطلاح را به كار برد . » . م .