همچنين بديهى است كه جماعت اباضى بر خلاف عجارديان پيوسته به كانون‌هاى بيرون ايران ، در وهله نخست به بصره سپس به مغرب گرايش داشته است . همچنين از يك دانشمند اباضى خوارزم به نام ابو يزيد خوارزمى كه همروزگار عبد الرحمن رستم بوده است سخن رفته است « 1 » . مؤلفان كتابهاى فرق و ملل و نحل آگاهىهايى درباره فرقه‌اى اباضى منحرف به نام يزيديه فراهم كرده‌اند كه بنيانگذار آن بسرن « 2 » يزيد پسر انيسه بوده كه در گور ( جور ) فيروزآباد بعدى ، در فارس كوشا بوده است « 3 » . يزيد مىگفت كه خداوند در آينده رسولى از ميان ناتازيان ( عجم ) خواهد فرستاد و به او كتابى مقدس را كه در آسمان نوشته شده وحى خواهد كرد و مجموع اين كتاب بر خلاف قرآن يكباره نازل خواهد شد . آن كتاب قانون شرع محمّد را منسوخ كرده شريعتى نو بنيان خواهد گذاشت . دين اين فرستاده همان كيش صابيان خواهد بود كه در قرآن از آنها ياد شده و با صابيانى كه در اين روزگار معروفند تفاوت دارد . فزون بر آن يزيد مىگفت همه مردم صاحب كتاب ( اهل الكتاب ) كه به پيامبرى محمد خستو هستند مؤمنان راستين‌اند اگر به دين اسلام هم در نيامده و دمساز با شرع آن كار نكرده و به همراهى با آنها ( تولى ) خستو نشوند . اكثريتى انبوه از اباضيان از يزيد پسر انيسه كناره گرفتند زيرا كه به ظاهر عقيده‌هايش را سخت الحادى مىدانستند « 4 » . شايد يزيد همچنانكه ج . و إن . اس « 5 » نوشته « 6 » سخت زير نفوذ مردى يهودى جدايى خواه بوده است كه مؤلفان كتابهاى

--> ( 1 ) . همان ص 114 ؛ شماخى ص 95 . ( 2 ) . Basran , م . ( 3 ) . درباره مطلب‌هاى بعدى نگ J . Van Ess » Yazid b . unaisa und Abu Is al - Isfah ni . zur Konvergenz Zweier sektiererischer Bewegungen « ( 4 ) . نگ به ويژه اشعرى صص 103 - 104 ؛ بغدادى « الفرق » صص 263 - 264 شهرستانى صص 101 - 102 . ( 5 ) . J . van ESS , م . ( 6 ) . يزيد بن انيسه Yazid b . unaisa .