الفيض الكاشاني

165

ده رساله محقق بزرگ فيض كاشانى ( فارسى )

باب هفتم : در بيان مراتب حكّام در شرف و فضيلت شك نيست كه عقل و شرع شريف‌تر و فاضل‌ترند از ساير حكّام ، باز ازين دو ، عقل افضل و اعظم و اشرفست ، هر گاه كامل باشد ، چه به عقل توان شناخت ، حقيقت هر يك از ايشان را به او تمييز توان كرد ، بعضى را از بعض . اگر عقل نبودى شرع نيز شناخته نشدى و در حقيقت عقل ، شرعيست در درون آدمى ، همچنانكه شرع ، عقليست از برون او . و گرامىتر نعمتى كه حق - سبحانه و تعالى - كرامت فرموده بندگان را ، عقل است ، چرا كه اوست مايهء زندگى و پايه بندگى ، و ازوست فهم و دانش و به اوست حفظ و بينش ، راه توحيد را به روشنائى او توان ديد و به درجات عاليه به هدايت او توان رسيد . و بالجمله مبدأ همه خيرات و منشأ جميع كمالات ، عقل است و بعد از عقل و شرع در شرافت و فضيلت طبع و عادتست ، چه طبع و عادت تربيت بدن مىكند و عقل و شرع تربيت روح ، و مخفى نيست كه بدن از براى خدمت روح آفريده شده ، پس هر آينه عقل و شرع افضل خواهد بود از طبع و عادت . و نسبت طبع به عادت ، مثل نسبت شرع است به عقل ، همانا عادت طبعيست از بيرون ، همچنانكه عقل و شرع مدد يكديگر مىكنند ، و از يكديگر قوت مىگيرند ، تا هر يك به ديگرى كامل و تمام مىشود ، همچنين طبع و عادت نيز مدد يكديگر مىكنند و از يكديگر قوت مىگيرند تا به حدى كه گوئى يك چيز مىشوند .