شود تا بدان نرمى مر لطافت زمين را به خود تواند كشيد و به سوى بالا مىفرستد به صحبت گرمى آفتاب . و پوست كه بر ظاهر درخت است كه به خشكى هوا بفسرده است او را نگذارد كه بيرون شود تا در نفسرد و چوب به حاصل آيد . و چون كاركرد طبيعت صنيعت پذيرد از حال خويش بگردد هم آب و هم خاك بر مثال اسپرغمى كه چون از كاركرد زنبور صنعت پذيرد انگبين شود كه هيچ با اسپرغم نماند . اين بود علّت حاصل شدن چوب . بررس تا بدانى ، بشناس تا برهى . مسأله بيست و يكم قرآن سخن خداست يا آفريده است ؟ پرسيدى اى برادر از قرآن كه گروهى از مردمان همىگويند « سخن خداى است و آفريده نيست و اگر آفريده گويندش كافرشان خوانند » . بايد كه بيان كنى و حقيقت آن بازنمايى تا بدانيم . جواب بدان اى برادر كه در اين مسأله سخن بسيار است هر گروهى را ، و ما بازنماييم كه هر گروهى در اين چه گفته‌اند و حجّت چه آورده‌اند ، پس آنچه طريق حقّ است بازگوييم تا بر آن مستقيم شوى و اعتقاد خويش [ 76 ] بر آن درست دارى . پس گوييم كه عامهء مردم ايدون گفتند كه قرآن سخن خداى است و نشايد كه گويى قرآن آفريده است ، و حجّت بر اين قول از قرآن اين آورند كه : « وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً » « 1 » همىگويد : سخن گفت خداى با

--> ( 1 ) . نساء ، 164 .