ابن أبي الحديد ( مترجم وحاشيه : محمود مهدوى دامغانى )
19
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى )
مسائل فرعى ، آن هم در نظر كسانى كه معتقد به اشبه بودهاند ، و بيشتر اشعريان بر اين عقيدهاند . ياران معتزلى ما مى گويند همهء شركت كنندگان در جنگ جمل - آنان كه با طلحه و زبير و عايشه بودهاند - هلاك شدهاند ، مگر كسانى كه توبهء ايشان ثابت شده است . و معتقدند كه عايشه و همچنين طلحه و زبير از كسانى هستند كه توبهء آنان ثابت شده است . عايشه در جنگ جمل براى على ( ع ) اقرار به خطا و از او تقاضاى عفو كرد ، و روايات متواتر رسيده است كه اظهار پشيمانى كرده و مى گفته است : اى كاش ده پسر از رسول خدا ( ص ) مى داشتم كه هر يك از ايشان به فضيلت عبد الرحمن بن حارث بن هشام بود و شاهد مرگ ايشان مى بودم ، و جنگ جمل وجود نمى داشت . و مى گفته است اى كاش پيش از جنگ جمل مى مردم ، و هر گاه از روز جنگ جمل ياد مى كرد ، چندان مى گريست كه روسرى و رو بندش خيس مى شد . زبير همين كه على ( ع ) مطالبى را فرايادش آورد ، در حالى كه معترف به خطاى خود بود از ميدان جنگ برگشت . اما طلحه در همان حال كه زخمى در ميدان افتاده بود ، سوارى از كنارش گذشت ، طلحه به او گفت بايست و چون آن سوار ايستاد ، طلحه از او پرسيد از كدام گروهى گفت : از ياران امير المؤمنين على هستم . طلحه گفت : مرا بنشان ، او را نشاند ، طلحه گفت : دست خود را پيش آور تا با تو براى امير المؤمنين بيعت كنم و بيعت كرد . شيوخ معتزلهء ما مى گويند : كسى را نشايد كه بگويد اين اخبار آحاد كه دربارهء توبهء ايشان رسيده است نمى تواند با علم قطعى ما به معصيت ايشان تعارض داشته باشد . زيرا حكم به توبه براى مكلف در همهء موارد طبق گمان غالب صادر مىشود نه به طور قطع .