مرتب و مفصل آمده است . اگر چه منبع و مأخذ اصلى ابن ابى الحديد در اين مورد كتاب الكامل ، مبرد است كه به قول ابن ابى الحديد از شدت اهتمام به اين موضوع متهم به خارجى بودن است ولى ابن ابى الحديد تنها به الكامل قناعت نكرده است و منابع ديگرى چون الاغانى ابو الفرج اصفهانى را هم مورد استفاده قرار داده است . بررسى احوال خوارج كه از خطبهء 57 تا خطبه 60 آمده و حدود 300 صفحه را شامل است ، بسيارى از نكات را دربارهء اين فرقه روشن مى سازد ، مثلا نشان دهنده اين مطلب است كه خوارج به هر حال از امويان و مروانيان بهتر و پايبند به مبانى ظاهرى دين بوده‌اند . در همين حال نشان مىدهد كه بازيگران بزرگ نيمه دوم قرن اول و نيمه اول قرن دوم از تندروى اين گروه براى كوبيدن و از ميدان بيرون راندن رقيبان خود سوء استفاده مى كرده‌اند و آنان را ابزار كار خويش قرار مى داده‌اند . قرائنى به چشم مى خورد كه مروانيان در باطن آنان را بر ضد دشمنان خود - يعنى ابن زبير و امثال او - يارى مى داده‌اند ، داعيان بنى عباس هم آنان را بر ضد مروانيان يارى مى رسانده‌اند . شورشهاى خوارج در سى سالهء اول قرن دوم مورد توجه بنى عباس بوده است . گاهى كارگزاران اموى و مروانى كه نسبت به يكديگر تزوير مى ساخته و نيرنگ مى پرداخته‌اند از اين گروه براى كوبيدن يكديگر سوء استفاده‌ها برده‌اند و مقصودم از بيان اين مختصر جلب توجه خوانندگان گرامى به اين موضوع است و با مطالعه دقيق به نمونه‌هاى روشن دست خواهند يافت . محمود مهدوى دامغانى مشهد مقدس ، عيد فطر 1409 ق ، 17 ارديبهشت 1368