نه بحزم عقل ، چنان كه گويند فلان دشمنست به جهت آنكه با دشمن دوستى آشكارا مىكند . و گاه باشد كه در كلام خطابى برهان و غير آن از اقسام دليل مستعمل شود بحسب اقتضاى حال . و خطابت بحسب غرض بر سه قسم است : اول مشاورت و مشاورت خطابتيست كه مراد ازو اقناع باشد در آنكه امر فلانى را مى بايد كرد به جهت آنكه نافع است و كار فلانى را نمى بايد به جهت آنكه موجب ضرر است . قسم دوم منافرت و آن خطابتيست كه مقصود ازو اقناع باشد در مدح چيزى به جهت فضيلت آن يا در ذم چيزى به جهت نقص و قباحت وى . قسم سيوم مشاجرت و آن خطابتيست كه غرض ازو اقناع باشد در شكايت ظلم يا اعتذار كه آن چيز ظلم نبود و مانند آن . و لازمست بر خطيب كه ضبط كند قواعد كليه كه متعلق باشد باقسام ثلثهء مذكوره . يعنى آنچه مناسب قسم مشاورت باشد آن را ملكه سازد تا در محل كه غرض از خطابت مشاورت باشد كه از باب اوامر و نواهيست قادر باشد بر تركيب كلامى كه مناسب آن باشد و بر مقدمات آن مطلع باشد . و آنچه معد اين معنى است آن را ضبط كرده باشد . و همچنين بايد كه آنچه مناسب قسم منافرت و مشاجرتست از مقدمات ، ملكه سازد و مقدمات آن را ضبط كند و لازم نيست بر وى كه ضبط كند آنچه مناسب حال هر شخصى باشد زيرا

--> ( 1 ) شرح ابن ميثم : من دون حزم العقل ( ش 7783 - 17 ب ) ولى در نسخهء شمارهء 2053 كاتب جزم العقل نوشته است ( 2 ) سپه : خطابتست ( 3 ) سپه : اقناع در مدح چيزى به جهت فضيلت آن يا ( 4 ) سپه : سيم ( مثل موارد ديگر ) ( 5 ) سپه : خطابتست ( مثل قبل ) ( 6 ) سپه ( كه ) ندارد ولى لازم است ( 7 ) مطابقهء صفت و موصوف بقاعدهء عربى ( 8 ) يا : در محلى ( 9 ) آستانه ( كه ) ندارد ولى باشد بهتر است . ( 10 ) سپه : شخص