34 - قرآن بر هفت حرف نازل شده . حماد بن عثمان گويد به امام ششم عرضكردم احاديث مختلفى از شما امامان بر حق بما رسيده ؟ فرمود : قرآن بهفت حرف نازل شده . كمترين رخصتى كه امام دارد اينست كه بهفت طريقه فتوى دهد سپس فرمود اين بخشش ما است بمردم بده يا دست بازدار : حسابى ندارد ( اين آيه 39 سورهء ص است ) . رسول خدا فرمود فرشته‌اى از سوى خداى عز و جل نزد من آمد و گفت خداى به تو فرمان ميدهد كه قرآن را بيك حرف بخوانى : عرضكردم پروردگارا بامتم وسعت عطا كن . گفت براستى خداى عز و جل به تو دستور ميدهد كه قرآن را بهفت حرف بخوانى . شرح - حرف الف با تا آخر بيست و هشت حروف هجاء را گويند و در جهت و سمت هم استعمال شده چنانچه فرمايد وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ هر كس بجبههء جنگ پشت دهد جز سمت ديگرى از نبرد را در نظر گيرد ، اين حديث ميان عموم علماى اسلام معروف است و بر دو وجه تفسير شده چنانچه دو روايتى هم كه مؤلف نقل كرده هر كدام راجع بيك جهت است . مفاد روايت اول اينست كه آيات قرآن داراى معانى و جهات هفتگانه است اگر چه وظيفهء عموم مردم اينست كه همان معنى ظاهر و واضح را مورد استفاده و عمل قرار دهند ولى امام كه عالم بهمهء جهات معناست ميتواند بمقتضاى مصلحت وقت و ملاحظهء حال سائل بر طبق هر يك از آن معانى و جهات فتوى دهد و يك علت اختلاف اخبار صادره از ائمه همين است كه از روى معانى مختلفه‌اى كه در ضمن آيات قرآن مندرج است بياناتى ميكنند و همه صحيح است چنانچه ممكن است براى يك جمله كلام عادى يا يك شعر هم توجيهات متعددى باشد كه هر كدام در جاى خود صحيح باشد . اين گونه استعمالات همانند ، كنايه است كه معانى چندى در دنبال يك ديگر از يك جمله اراده شده ولى مفاد روايت دوم اينست كه قرآن بهفت تلفظ نازل شده كه عبارت از هفت لغت باشد زيرا اعراب فصيح كه در زمان نزول قرآن در حجاز و نواحى ديگر عربستان بودند با اينكه زبان همه عربى فصيح و بليغ بود ولى لهجه‌ها و تلفظات مختلف داشتند ، دستور نخست اين بود كه همه قرآن را بيك لهجه و يك تلفظ دريافت كنند كه به هيچ وجه در قرآن حتى از جهت قرائت هم اختلافى پديد نشود ولى چون پيغمبر ملاحظه كرد كه عرب مردمى نادان و درس نخوانده‌اند و به آسانى ممكن نيست اينها را وادار كرد كه نسبت به قرآن يك لهجه و يك زبان مخصوصى را مراعات كنند از اين رو درخواست كرد كه قرآن را با هفت زبان معروف عربستان قرائت كنند و از اينجا قرآن داراى قرائت متعدد گرديد كه معروف هم هفت طريقه قرائت است و هر طريقه استادى نامور و راويانى معروف دارد و مطابق اين حديث همه اين قرائتهاى مختلفه قرآن حقيقى و نازل بپيغمبر اسلام است و آن بر دو وجه ممكن است اول آنكه آياتى كه بتوسط فرشته براى آن حضرت ميرسيده يا بقلب مباركش نازل ميشده شامل همه قرائتها بوده و پيغمبر هم در محضر اصحاب خود كه