كردند كه كتابهاى بزرگ شامل سلسله سند كمتر مورد استفاده عموم واقع مىشود و همه كس حال و مال قدرت استنساخ و مطالعه و آموختن آنها را ندارد شروع كردند بخلاصه كردن روايات و سلسله سند آنها را از متن كتاب ساقط كردند و متن هر روايتى را از امام يا راوى متصل به امام نقل كردند چنانچه خود شيخ صدوق در كتاب فتواى خود يا باصطلاح امروزه در رساله عمليه خود كه كتاب ( من لا يحضره الفقيه ) است اين روش را به كار برده و برخى علماى بزرگ متن فقه را خلاصه‌تر كردند به اين ترتيب كه متن روايات را باسقاط راوى و حذف ذكر امام بهم پيوستند و از آن كتاب جامعى ترتيب دادند كه شامل همه مسائل و احكام فقه بود پدر بزرگوار شيخ صدوق در كتاب الشرائع خود اين روش را به كار برده و به نظر ميرسد كه كتاب فقه الرضا هم در اين دوره جمع آورى شده باشد بهر حال در همه اين دوره‌ها و نزد همه علماى مذهب از زمان پيغمبر تا دوره صدوق اين اصل مسلم بوده كه بايد حكم خدا و فتواى شرع مقدس را با زبان و تعبير معصوم ادا كرد و چنانچه نبايد اصل حكم دين را از پيش خود گفت تعبير آن را هم تا جايى كه ممكنست نبايد از پيش خود كرد و البته اين روش مسلسل در اثر دستور پيغمبر و ائمه بوده كه در ضمن اخبار بسيارى بيان شده و ما چند روايت آن را براى نمونه نقل كرديم . اكنون بايد متوجه شد كه انحراف از اين روش كى آغاز شده ؟ و براى چه بوده و تا كجا رسيده ؟ ؟ انحراف از اين روش كى آغاز شد ؛ براى شرح اين موضوع بايد متوجه شد كه از آغاز نشر اسلام تا اواخر قرن چهارم در نقاط مختلفه بلاد اسلامى مدرسه‌ها و مكتب‌هاى چندى براى جامعه شيعه تشكيل شد و اصول و تعليمات مذهب را نشر كرد . 1 - در حجاز مركز آن مدينه بود و حضرت على بن ابى طالب و فرزندانش رياست آن را به عهده داشتند و كاركنان مهم و جدى بسيارى داشت كه سلمان و ابو ذر و مقداد و عمار ياسر در اين ميان بسيار معروف و عالى مقامند مالك اشتر و سليم بن قيس هلالى و ميثم تمار پرورش يافته‌گان اين مكتب بودند . 2 - در كوفه مكتب شيعه در كوفه بسيار وسيع و فعال بود از زمان خلافت عمر كه عمار ياسر و عبد اللَّه بن مسعود براى اصلاح امور كوفه و توابع آن بعراق آمدند بهمدستى حذيفة بن يمان و بزرگان ديگر شالوده اين مكتب را ريختند و در اثر وضعيت مساعد منطقه بين النهرين و ايران باستان به زودى ترقى شايانى كرد و تا پس از دورهء عثمان به جائى رسيد كه على بن ابى طالب « ع » خود بكوفه آمد و رياست عاليه اين مكتب را عهده‌دار شد . 3 - در شام مكتب شيعه در شام برياست و تبليغات صميمانه و جدى ابو ذر تاسيس شد و كوشش فراوانى كه بنى اميه در طول مدت پادشاهى خود براى محو آن كردند بىنتيجه ماند اين مكتب در جبل عامل و حلب نفوذ بسزائى كرد و تاكنون فعاليت آن ادامه دارد . 4 - در يمن اعراب يمن از دير زمانى پيش از بعثت پيغمبر اسلام داراى تمدن شدند و تشكيل سلطنت دادند و با كشورهاى بزرگ باستانى چون ايران و روم روابطى داشتند در نتيجه تحولات سياسى كشور يمن خود را در پناه ايران قرار داد و جمعى از مردان با هوش ايرانى بعنوان نمايندگى از پادشاهان ساسانى در آن سرزمين بنشر دانش و تمدن پرداختند چون دعوت اسلام بدان سرزمين رسيد از فكر روشن خود ؟ ؟ ؟ را شناختند و بدان گرويدند و مكتب شيعه در آن ترقى شايانى كرد و چون قبائل يمن دنبال