حسين علوى مهر

274

روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى )

بررسى روش هرمنوتيك در تفسير قرآن صرفا براساس استنباطى است كه مدعيان اعمال اين روش در تفسير قرآن بدان استناد جسته‌اند ، حال اگر اين استنباط با آراى نظريه پردازان اصلى آن ؛ مانند هايدگر ، ايكلتون و . . . كه در حوزهء متون ادبى به چالش پرداخته‌اند وفق ندهد ، بايد قصور در تفسير آن را از چشم كسانى ديد كه تحقيق ناكرده اين روش را به كتب آسمانى به ويژه قرآن كريم كشانده و از روش هرمنوتيك شيوهء نوينى براى تفسير قرآن ترسيم نموده‌اند . برخى از اينان ، مانند دكتر نصر حامد ابو زيد در نوشتهء خود به نام « هرمنوطيقا » كه در كتاب « اشكاليات القرائة و آليات التأويل » به چاپ رسيده است ، آسمانى بودن قرآن را با اعمال روش هرمنوتيك ناسازگار نشمرده و به رغم كلام بشرى نبودن قرآن بر تفسير هرمنوتيك آن تاكيد ورزيده‌اند . اعجاز ادبى و زبان‌شناسى قرآن اعجاز لفظى و ادبى قرآن از دير زمان مورد تأكيد محققان علوم قرآنى بوده است ، برجستگى ادبيات قرآن به عنوان هنر برتر از توان بشرى ، همواره بخش قابل توجه بلاغت قرآن بوده است ؛ لكن در كنار اين هنر ، اعجاز معنوى و محتوايى آن هرگز مورد انكار و بى مهرى قرار نگرفته است . در نيمهء دوم قرن اخير ، زمزمه‌هاى ابعاد هنرى قرآن و جنبه‌هاى ادبى آن شنيده شد كه مفهوم آن فراتر از ارائهء قرآن به عنوان شاهكار ادبى زبان عرب بوده است و به تدريج ، به تفسير نوعى نص انجاميده است كه سرانجام به نظريهء « در يك هريش » دانشمند هرمنوتيك آمريكايى پيوست و نظريهء سياسى جديدى را در جهان اسلام به وجود آورد . از پرچمداران اين مباحث در قرن اخير ميان مسلمانان ، امين خولى استاد دانشگاه الازهر بود كه قرآن را بزرگ‌ترين كتاب عربى و برترين اثر ادب ياد نمود و قرآن را به عنوان عامل جاودانگى زبان و ادبيات عرب مطرح كرد . او در مقاله‌اى كه براى بخش تفسير دائرة المعارف الاسلامية نوشته و بعد در كتابى به نام « مناهج التجديد فى النحو و البلاغه و التفسير » گردآورى نموده است ، مىنويسد : « قرآن ، مقدس‌ترين كتاب هنرى عرب است ؛ خواه بدان از منظر دينى بنگريم و يا صرفا آن