صبحي الصالح ( مترجم : محمد مجتهد شبسترى )

144

مباحث في علوم القرآن ( پژوهشهائى درباره قرآن و وحى ) ( فارسى )

تمام مشخصات كارى كه وى روى قرآن انجام داده چه بوده است . اينقدر هست كه شك نداريم كه وى قبل از همه اين كار را شروع كرده و در اين راه هم زحمت زيادى را متحمل گرديده و اين حداقل آن چيزى است كه از مجموع اين روايات مربوط به اعراب گذارى قرآن بدست مىآيد . و اما اينكه همه اصول اعراب گذارى و ساير علائم قرآن به تنهائى به وسيلهء ابو الاسود وضع شده باشد معقول و منطقى به نظر نميرسد ، زيرا اين كار هرگز از عهدهء يك فرد و حتى يك نسل ساخته نبوده است و بنا بر اين ابو الاسود شخصى به حساب مىآيد كه در اولين مرحله ، كار عظيم اعراب گذارى قرآن و تكميل رسم الخط آن را آغاز كرده است 15 . پاره‌اى از علما مايلند كه فرد ديگرى را بنيانگزار اين كار بدانند و معتقدند كه « يحيى بن يعمر » اولين كسى بوده كه اعراب گذارى قرآن را آغاز كرده است 16 . البته « يحيى بن يعمر » قاعدتا در اعراب گذارى سهمى داشته ولى دليلى بر اينكه بتوان او را به حق اولين اعراب گذار قرآن دانست در دست نداريم ، مگر اينكه منظور اين باشد كه يحيى اولين كسى است كه مصاحف موجود در مرو را اعراب گذارى كرده است . ريشهء اين تصور هم به « ابن خلكان » برميگردد ، وى در « وفيات الاعيان » چنين گمان مىكند كه « ابن سيرين » مصحفى داشته كه « يحيى بن يعمر » آن را اعراب گذارى كرده است 17 ميدانيم كه ابن سيرين در سال 110 وفات كرده و تا آنزمان قاعدتا مصحفى كه بطور كامل اعراب گذارى شده باشد و همه از آن با خبر باشند وجود داشته است و بنا بر اين حتى قبول اين مطلب كه اعراب گذارى مصحف ابن سيرين ابداع و ابتكار شخصى يحيى بن يعمر بوده به آسانى ميسر نيست 18 . و اما در مورد « نصر بن عاصم الليثى » بعيد نيست كه بگوئيم وى در اين زمينه كار دو استاد قبلى خود يعنى ابو الاسود و يحيى را ادامه داده است ، همانطور كه از بحثهاى قبلى نيز چنين بر مىآيد . « ابو احمد العسكرى » هم در روايت نادرى تأكيد مىكند كه نصر بن عاصم هنگامى به اعراب گذارى قرآن پرداخت