( 4 ) جامعه‌شناسى كوفه در ارزيابى سفر امام حسين عليه السلام به كوفه و نهضت كوفيان ، افزون بر آنچه گذشت ، جامعه‌شناسى كوفه را نيز بايد بررسى كرد . كوفه آن روزگار ، از زواياى گوناگون ، قابل ارزيابى است ؛ چرا كه شهرى متنوّع و چند گونه بوده است : يك . جامعه كوفه از نظر نژادى « 1 » جامعه كوفه را از نظر نژادى ، مىتوان به دو بخش عرب و غيرعرب ، تقسيم كرد . بيشتر مردم عربِ ساكن كوفه ، قبايلى بودند كه با آغاز فتوحات اسلامى در ايران ، از شبه جزيره عربستان ، به قصد شركت در جنگ ، به سمت عراق ، كوچ كردند و سرانجام ، پس از پايان فتوحات ، در كوفه و بصره ، مسكن گزيدند . بخش ديگرى از عرب‌هاى ساكن كوفه را قبايلى مانند بنى تَغلِب تشكيل مىدادند كه پيش از اسلام ، در عراق ، سكونت گزيده بودند و پيوسته با ايرانيان در جنگ بودند . اينان ، با آغاز فتوحات اسلامى ، به مسلمانان پيوستند و آنها را در فتوحات ، يارى دادند . سپس بخشى از آنها در شهرهاى تازه تأسيس اسلامى ، سُكنا يافتند . مردمان غير عرب كوفه - كه اندكى از جمعيّت آن را تشكيل مىدادند - ، شامل گروه‌هايى همچون مَوالى ، « 2 » سُريانىها « 3 » و نَبْطىها « 4 » بودند .

--> ( 1 ) ر . ك : حياة الإمام الحسين عليه السلام ، قَرَشى : ج 2 ص 433 . ( 2 ) منظور از مَوالى ، مسلمانان غير عرب ( مانند : ايرانيان ، رومىها و تركان ) هستند ( تاريخ تمدّن اسلامى ، جرجى زيدان : ص 686 ) . ( 3 ) سُريانىها ، كسانى بودند كه به زبانى سريانى سخن مىگفتند . آنان ، امروزه مسيحى اند و در سوريه و شمال بين النهرين زندگى مىكنند ( المنجد : ص 354 « السُّريان » ) . ( 4 ) نَبْطىها ، طايفه‌اى از عرب بودند كه داخل عجم‌ها و روميان شده بودند و نسبشان با آنان درآميخته بود و فرهنگ و زبانشان را از دست داده بودند ( مجمع البحرين : ج 3 ص 1746 ) .